Του Σπύρου Απέργη

(αναδημοσίευση από το περιοδικό"Μάγμα" του δεκεμβρίου 2009)

Τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτέλεσαν πεδίο επιλεκτικής πολιτικής εκ μέρους αφενός των καπιταλιστικών χωρών και αφετέρου  των χωρών του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού. Το γεγονός και μόνο ότι διαμορφώθηκαν δύο μεγάλες ομάδες δικαιωμάτων τα αστικά και πολιτικά αφενός και τα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτισμικά αφετέρου, οι οποίες έλαβαν τη μορφή σχετικών διεθνών συμβάσεων που υιοθετήθηκαν η πρώτη κυρίως από τις καπιταλιστικές χώρες και η δεύτερη από τις χώρες του λεγόμενου «υπαρκτού» σοσιαλισμού δείχνει την επιλεκτικότητα και την υστεροβουλία των δύο μπλοκ του Ψυχρού Πολέμου. Στην ουσία, οι μεν υποστήριζαν τα δικαιώματα που εκτιμούσαν ότι παραβίαζαν οι δε.

Η ανάδειξη αριστερόστροφων κυβερνήσεων στη Λατινική Αμερική , οι οποίες , συνήθως, βασίζονται σε ποικίλα τοπικά κινήματα έχει δημιουργήσει μια θετική ανταπόκριση σε μεγάλο μέρος της ελληνικής Αριστεράς.Η ανταπόκριση αυτή έγκειται στο γεγονός ότι ορισμένα; Από αυτά τα καθεστώτα, όπως του Τσάβες στη Βενεζουέλα (στην κυβέρνηση από το 1998) του Μοράλες στη Βολιβία (από το 2006) και του Ραφαέλ Κορέα (επίσης,από το 2006 στο Εκουαδόρ) ακολουθούν σοσιαλίζουσες πολιτικές και ευρεία προγράμματα δαπανών σε υγεία και παιδεία ενώ εφαρμόζουν ή σκοπεύουν να εφαρμόσουν κρατικοποιήσεις σε κρίσιμους τομείς της οικονομίας , όπως το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Ειδικότερα, οι σχέσεις της ελληνικής Αριστεράς με το καθεστώς Τσάβες είναι αγαστές και ανταλλάσσονται συχνά επισκέψεις μεταξύ αντιπροσωπιών των κομμάτων της Αριστεράς και της πρεσβείας της Βενεζουέλας ενώ οι δηλώσεις ιδεολογικο-πολιτικής αλληλουποστήριξης δίνουν και παίρνουν. Έτσι, όμως, η Αριστερά υποπίπτει για μια ακόμα φορά σε μια επιλεκτικότητα ως προς την αντιμετώπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων,όπως τα αναγνωρίζουν και τα εφαρμόζουν οι συγκεκριμένες χώρες της Λατινικής Αμερικής, ανάγοντας με την ευνοική στάση της έναντι των κυβερνήσεων των χωρών αυτών, συνειδητά ή ασυνείδητα τα κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα σε θέση υπεροχής σε σχέση με τα αστικά και πολιτικά δικαιώματα και αναπαράγοντας τον διαχωρισμό που έχει καλλιεργήσει ο Ψυχρός Πόλεμος και τα δυο πολιτικο-κοινωνικά μπλοκ της εποχής εκείνης.

Ειδικότερα στη Βενεζουέλα, παρά τις αναμφισβήτητες επιτυχίες του καθεστώτος στην αναβάθμιση του βιοτικού επιπέδου των βενεζουελάνων ως προς τα κοινωνικά και τα οικονομικά τους δικαιώματα, η κατάσταση των αστικών και πολιτικών δικαιωμάτων στη χώρα παραμένει έντονα προβληματική με σοβαρές παραβιάσεις τους να καταγγέλλονται από διάφορες μη κυβερνητικές οργανώσεις και άλλες αξιόπιστες πηγές.Ας κάνουμε μια σύντομη περιοδολόγηση για να θεμελιώσουμε του λόγου μας το αληθές.

           Ο Ραούλ Μπαντουέλ ήταν ο άνθρωπος που τον Απρίλιο του 2002 έσωσε τον Ούγκο Τσάβες. Ο στρατός είχε κάνει πραξικόπημα, η Ουάσιγκτον αναγνώρισε άμεσα την δικτατορική κυβέρνηση του Πέδρο Καρμόνα, αλλά ο στρατηγός Μπαντουέλ κινητοποίησε κρίσιμες δυνάμεις του στρατού, απελευθέρωσε τον τσάβες  κι έτσισυνέβαλε στην επιστροφή του στην εξουσία. Για να τον ανταμείψει, ο τελευταίος τον έχρισε υπουργό Άμυνας. Αργότεςρα όμως, ο Μπαντουέλ άρχισε να απομακρύνεται από τον πρόεδρο, για να διακόψει τελικά τους δεσμούς μαζί του και να περάσει στην αντιπολίτευση. Και τον Απρίλιο του 2009 συνελήφθη για διαφθορά. «Κάθε μέρα η καταπίεση μεγαλώνει και οι μάσκες πέφτουν», είπε στον δημοσιογράφο της Γκάρντιαν από το κελί του στις στρατιωτικές φυλακές Λος Τέκες, έξω από το Καράκας. «Το μόνο που ενδιαφέρει τον Τσάβες είναι να παραμείνει ισοβίως πρόεδρος. Όσο για την κατηγορία εναντίον μου, είναι αστεία».

Ένα άλλο στοιχείο των τάσεων του καθεστώτος Τσάβες είναι οι στρατηγικής σημασίας σχέσεις που έχει δημιουργήσει με ανελεύθερα και τυραννικά καθεστώτα. Ο  Τσάβες συναγελάζεται  με τον σταλινογενή ηγέτη της Λευκορωσίας, Αλεξάντρ Λουκασένκο, και ζητά να ενωθούν οι χώρες τους "προκειμένου  να δημιουργήσουν μια "νέα δημοκρατία", σύμφωνα με δηλώσεις που έκανε με αφορμή πρόσφατη επίσκεψή του στη Λευκορωσία! Ο Λουκασένκο είναι ένας από τους ελάχιστους αξιωματούχους του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ένωσης , ο οποίος εξακολουθεί να παραμένει στην ηγεσία πρώην σοβιετικής "δημοκρατίας" (ο άλλος που επιβιώνει ακόμα είναι ο πρόεδρος του Καζακστάν, Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγιεφ, πρώην "τοπάρχης" του ΚΚΣΕ στην περιοχή), έχοντας καταφέρει να διατηρήσει ένα ολοκληρωτικό, σταλινικό εφιάλτη από πλευράς δικαιωμάτων και ελευθεριών σε μια ευρωπαική χώρα ενώ είναι και η μοναδική χώρα στην ευρωπαική ήπειρο που εφαρμόζει τη θανατική ποινή. Παράλληλα, ο Τσάβες σε επίσκεψή του το 2006  στο Ιράν συναντήθηκε με τον πρόεδρο της χώρας, Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ και « έδωσαν υπόσχεση συνεργασίας, μίλησαν για ενίσχυση των εμπορικών τους σχέσεων και μελλοντικές συνεργασίες», σύμφωνα με τα διεθνή πρακτορεία ειδήσεων. Ο Τσάβες δήλωσε ότι η Βενεζουέλα « θα παραμείνει στο πλευρό του Ιράν υπό οποιεσδήποτε συνθήκες». Από την πλευρά του ο Ιρανός πρόεδρος δήλωσε: «Αισθάνομαι ότι στο πρόσωπο του Ούγκο Τσάβες συνάντησα έναν αδελφό, έναν συναγωνιστή»!

            Οι επιδόσεις του καθεστώτος Τσάβες στην τήρηση και εφαρμογή ορισμένων ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι  καθόλου καλές. Σύμφωνα με εκθέσεις της διεθνούς και αμερόληπτης μη κυβερνητικής οργάνωσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα, Διεθνής Αμνηστία, το 1999 σκοτώθηκαν 100 άτομα  από κρατικές δυνάμεις καταστολής (αστυνομία και στρατό). Περίπου 50 από τα θύματα σκοτώθηκαν υπο περιστάσεις που έδειχναν ότι επρόκειτο για εξωδικαστικές εκτελέσεις. Την ίδια χρονιά, τουλάχιστο 100 αιτούντες άσυλο από τη Κολομβία επαναπροωθήθηκαν βίαια στη Κολομβία από την οποία είχαν φύγει λόγω των επιχειρήσεων της κολομβιανής κυβέρνησης κατά των αντάρτικων της Κολομβίας. Η βίαιη επαναπροώθηση αιτούντων άσυλο στη χώρα καταγωγής τους, όπου κινδυνεύει η σωματική τοςυ ακεραιότητα, η ελευθερία ακόμα και η ζωή τους είναι μείζον παραβίαση του διεθνούς δικαίου και έγκλημα ολκής.

Το κλείσιμο ενός τηλεοπτικού καναλιού τον Μάιο του 2007, το οποίο είχε πρωτοστατήσει κατά του Τσάβες στην απόπειρα πραξικοπήματος εναντίον του το 2002, οδήγησαν σε διεθνή καταδίκη του από το ευρωκοινοβούλιο, διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις,όπως οι Δημοσιογράφοι χωρίς Σύνορα, η Human Rights Watch καθώς και λατινοαμερικάνικες επαγγελματικές οργανώσεις. Παρά τις παράνομες πράξεις του σταθμού κατα την περίοδο της απόπειρας πραξικοπήματος, πρόκειται για έμμεση μεν, έμπρακτη δε, λογοκρισία μη αρεστού στη κυβέρνηση Τσάβες σταθμού. Η προσπάθεια του Τσάβες να «βαφτίσει» «απειλή για τα παιδιά λόγω των συνεχιζόμενων επιθέσεων κατά της δημόσιας ηθικής» ή « απελπισμένη μάχη της ολιγαρχίας » μια σαφή προσβολή της ελευθερίας της έκφρασης είναι, το λιγότερο, ατυχής και αδικαιολόγητη. Παράλληλα, τριάντα δύο ραδιοφωνικοί σταθμοί το τελευταίο διάστημα έκλεισαν λόγω μη ανανέωσης της άδειάς τους από το καθεστώς, επιφέροντας περαιτέρω πλήγμα, επιφέροντας ένα ακόμα πλήγμα στις ελευθερίες του τύπου και, γενικότερα, της έκφρασης.
      Εξάλλου, οι  πλαστικές σφαίρες και τα δακρυγόνα  της αστυνομίας  που υποδέχονται συχνά, κατά καιρούς, τους διαμαρτυρόμενους διαδηλωτές, η στρατιωτικοποίηση του καθεστώτος,  που είναι ξεκάθαρη, με την αυξανόμενη παρουσία στρατιωτικών στη κυβέρνηση και με το μιλιταριστικό μέτρο   της , κατά βούληση, ανάπτυξης του στρατού στο Καράκας  για την αντιμετώπιση «σχεδίου αποσταθεροποίησης», η μονοπρόσωπη διακυβέρνηση της χώρας,  για κάποια διαστήματα μέσω διαταγμάτων, χωρίς τη συμμετοχή και τον έλεγχο της Βουλής, και με αδύναμους θεσμούς –δικλείδες στις αυθαιρεσίες της κυβέρνησης καθώς και η βάρβαρη αστυνομική βία που έχει οδηγήσει σε χιλιάδες νεκρούς πολίτες σίγουρα δεν εντάσσονται στην υποτιθέμενη  πορεία προς το σοσιαλισμό που επαγγέλλεται ο Τσάβες.

         Ένα άλλο στοιχείο αυταρχικής αντίληψης του καθεστώτος Τσάβες,  ως προς την ελευθερία της έκφρασης, είναι η υποχρεωτική μετάδοση των λόγων του από όλους τους ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς της χώρας. Μεταξύ 1999 και 2006 τα μέσα ενημέρωσης αναγκάστηκαν να διακόψουν το πρόγραμμά τους 1339 φορές (!) για να μεταδώσουν τους λόγους στο σύνολό τους (άνω των τριών ωρών, συνήθως) λόγους του Τσάβες.

         Σύμφωνα με τις εκθέσεις της Διεθνούς Αμνηστίας, χιλιάδες πολίτες της χώρας έχουν φονευθεί από τις αστυνομικές δυνάμεις σε διαδηλώσεις ή σε άλλα περιστατικά.Περιπτώσεις σκλάβων, παιδικής πορνείας και παιδικής εργασίας διαπιστώνονται, το δικαστικό σύστημα είναι  σοβαρά διεφθαρμένο και οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θεωρούνται από τον Τσάβες απειλή για πολιτική αναταραχή. Παράλληλα, ο τύπος αντιμετωπίζει απειλές και εκφοβισμούς από την κυβέρνηση.

·         Πιο συγκεκριμένα, το όργιο αστυνομικής αυθαιρεσίας και βαρβαρότητας από την αστυνομία είναι παραπάνω από προφανές. Περισσότεροι από 6.100 άνθρωποι (!) δολοφονήθηκαν από αστυνομικούς μεταξύ του 2000 και του πρώτου εξαμήνου του 2005 σε 5.500 περιστατικά! Μάρτυρες, που έχουν καταγγείλει περιστατικά αστυνομικής βαρβαρότητας, έχουν απειληθεί ή δεχτεί επιθέσεις. Από τους περίπου 6.000 αστυνομικούς που έχουν εμπλακεί στα περιστατικά των φόνων  μόνο 517 είχαν διωχθεί δικαστικά και λιγότεροι από 250 είχαν συλληφθεί μέχρι το 2007, αν και φαίνεται να έχει αυξηθεί το τελευταίο διάστημα η πάταξη της ατιμωρησίας και της αυθαιρεσίας των αστυνομικών. Δηλαδή, στη Βενεζουέλα σκοτώνονταν κατά την περίοδο 2000-2005 κάθε μέρα τουλάχιστο τρεις πολίτες από την αστυνομία. Μιλάμε, δηλαδή, αναμφισβήτητα για αστυνομική βαρβαρότητα.

            Το 2002  ήταν επίμονες οι αναφορές για βασανιστήρια σε διάφορες περιοχές της χώρας και για συνθήκες φυλακών που ισοδυναμούν με απάνθρωπη και ταπεινωτική μεταχείριση. Το 2003 μάρτυρες καταγγελιών για αστυνομική βαρβαρότητα συχνά απειλήθηκαν ή δέχθηκαν επιθέσεις. Συχνή είναι η παρενόχληση και οι απειλές σε βάρος υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ενώ η αντίδραση  των αρχών σε μια τέτοιες πρακτικές είναι ανεπαρκής. Ο ίδιος ο Τσάβες δήλωσε στις αρχές του 2004 ότι οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σκοπεύουν να πυροδοτήσουν πολιτική αναταραχή! Αυτές οι δηλώσεις εξέθεσαν επανειλημμένα τους υπερασπιστές των δικαιωμάτων σε απειλές και εκφοβισμό ενώ οι αρχές απέτυχαν να διεξαγάγουν αποτελεσματικές έρευνες για τις απειλές  αυτές.

Η Επιτροπή του ΟΗΕ για την Εξαφάνιση των Φυλετικών Διακρίσεων εξέφρασε ανησυχίες για ορισμένες, ιδιαίτερα απεχθείς,  μορφές παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως περιπτώσεις παιδικής εργασίας, παιδικής πορνείας και ύπαρξης σκλάβων  σε παράνομα ορυχεία χρυσού στη περιοχή του Άνω Ορινόκου και αλλού. Επιπλέον 14 νεκροί και τουλάχιστο 200 τραυματίες ήταν το αποτέλεσμα  αντικυβερνητικών διαδηλώσεων του Φεβρουαρίου και του Μαρτίου 2004. Αρκετοί από τους διαδηλωτές κρατήθηκαν και δέχτηκαν κακομεταχείριση ή βασανιστήρια στους τόπους κράτησής τους. Η χρήση βασανιστηρίων θεωρείται συνήθης πρακτική από πολλές αστυνομικές δυνάμεις. Οι έρευνες που ξεκίνησαν για τα περιστατικά αυτά ήταν αργές και ακατάλληλες, λόγω της μεροληψίας των αστυνομικών και των δικαστών σε βάρος των θυμάτων των παραβιάσεων των δικαιωμάτων τους.

                Λόγω της πολιτικής πόλωσης που υπάρχει, το δικαστικό σύστημα στερείται αμεροληψίας και ανεξαρτησίας. Ειδικότερα είναι σαφής η αποτυχία του δικαστικού συστήματος να εξασφαλίσει αμερόληπτη και αποτελεσματική αντίδραση στις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Περαιτέρω ενδεικτικό στοιχείο για τις αντιλήψεις του καθεστώτος Τσάβες, είναι η δήλωση της αναπληρώτριας υπουργού Εξωτερικών της Βενεζουέλας, Μαρί Πίλι Χερνάντεζ, το 2006 σε συνεδρίαση του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ ότι «όλα τα δικαιώματα είναι σημαντικά αλλά είναι πολύ πιο σημαντικό να τρέφεται κάποιος από το να είναι μέλος πολιτικού κόμματος, να έχει μια αξιοπρεπή δουλειά από το να ζει σε δημοκρατικό σύστημα, να γνωρίζει να διαβάζει και να γράφει από το να έχει ελευθερία έκφρασης... Τα οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα θα πρέπει να παίζουν κυριαρχικό ρόλο πάνω στα αστικά και πολιτικά δικαιώματα». Ο αυθαίρετος και  ηθικά και πολιτικά ανερμάτιστος διαχωρισμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την κυβέρνηση Τσάβες έρχεται σε κατάφωρη αντίθεση με τις σύγχρονες αντιλήψεις περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων που τα θεωρούν όλα αδιαίρετα, αλληλεξαρτώμενα και παγκόσμια, αντίληψη που θεμελιώνεται πρώτιστα στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του 1948. Εκτός αυτού, τον Μάρτιο του 2006 με 170 ψήφους υπέρ έναντι 4 κατά και τριών αποχών, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ψήφισε για την ίδρυση νέου Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων .ΟΙ ΗΠΑ ήταν μια από τις χώρες που ψηφίσαν κατά μαζί με το Ισραήλ τις νήσους Μάρσαλ και το Παλάου. Η Βενεζουέλα, η Λευκορωσία και το Ιράν απείχαν της ψηφοφορίας. Το νέο Συμβούλιο που θα απαρτίζεται από 47 μέλη έχει αντικαταστήσει την Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η οποία είχε χάσει την αξιοπιστία της και είχε δεχτεί δίκαιες επικρίσεις επειδή επέτρεπε σε χώρες που παραβιάζουν επί χρόνια τα ανθρώπινα δικαιώματα να γίνουν μέλη. Στόχος του νέου συμβουλίου είναι ο εντοπισμός των χωρών που παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα και η παροχή βοηθείας σε χώρες στη κατάρτιση ανάλογης νομοθεσίας.

Πρόσφατα ο Τσάβες φάνηκε διατεθειμένος να δεχτεί κρατούμενους του κέντρου κράτησης Γκουαντάναμο κατά τη διάρκεια της δεύτερης συνόδου κορυφής των Λατινοαμερικανικών και Αραβικών Κρατών στο Κατάρ στις αρχές Απριλίου 2009. Ο κυβέρνηση Ομπάμα που έχει ξεκινήσει πρόγραμμα παράδοσης των κρατουμένων σε διάφορες χώρες, τους οποίους δεν θέλει να απελευθερώσει «για λόγους ασφάλειας», οφείλει είτε να τους ασκήσει διώξεις και να τους προσάγει σε δίκαιες δίκες είτε να τους αφήσει απολύτως ελεύθερους να πάνε μόνοι τους (αφού τους δώσει τη δυνατότητα να τακτοποιήσουν τα χαρτιά τους, όπως έχει υποχρέωση από το διεθνές δίκαιο) όπου αυτοί νομίζουν. Οποιαδήποτε  παράδοση κρατουμένων σε τρίτες χώρες είτε προς κράτηση είτε προς "φιλοξενία"  εκ μέρους των ΗΠΑ χωρίς οι ίδιοι να επιθυμούν κάτι τέτοιο και χωρίς να εμπίπτει η παράδοση στο διεθνές δίκαιο περί έκδοσης ή άλλης νόμιμης ποινικής συνεργασίας με τις τρίτες χώρες θα είναι μια παράνομη πράξη και έγκλημα σε βάρος τους. Με την έννοια αυτή η κυβέρνηση Τσάβες είναι υπόλογη  για  ευθεία παραβίαση των διεθνών συμβάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που η χώρα της έχει υπογράψει και επικυρώσει.

Για λόγους δικαιοσύνης, απέναντι στο καθεστώς Τσάβες , θα πρέπει να αναφέρουμε και ορισμένες βασικές επιτυχίες του ως προς τα δικαιώματα στην εκπαίδευση και στην υγεία. Μια απλή σύγκριση με το ποσοστό φτώχειας πριν την εκλογή Τσάβες είναι καταλυτική. Το ποσοστό των νοικοκυριών που βρίσκονταν κάτω από το όριο φτώχειας κυμαινόταν μεταξύ 55.6% και 43.9% στα χρόνια 1997-98, ενώ των ατόμων ήταν ακόμα μεγαλύτερο (60.9% - 50.4%), σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία 1998-2006 του υπουργείου Οικονομικών της Βενεζουέλας.Ταυτόχρονα, έδωσε τη δυνατότητα σε περισσότερους φτωχούς ανθρώπους να έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση, στα λεγόμενα «Μπολιβαριανά σχολεία» πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπου οι μαθητές αυξήθηκαν από περίπου 270 χιλιάδες  το 1999, σε πάνω από 1 εκατομμύριο το 2005. Το 1998 υπήρχαν μόλις 1.628 γιατροί πρώτης ανάγκης σε ένα πληθυσμό 23.4 εκατ. κατοίκων, ενώ σήμερα ο αριθμός τους αυξήθηκε σε 19.571 για πληθυσμό 27 εκατ. κατοίκων, δηλαδή υπερδεκαπλασιάστηκε. Βέβαια, οι παροχές και τα μέτρα για στους φτωχούς προέρχονται από τα κέρδη που αποφέρει στο κράτος ο έλεγχος των τεράστιων πετρελαϊκών αποθεμάτων της χώρας,με τις τιμές τους τώρα  να έχουν βρεθεί σε πρωτοφανή ιστορικά ύψη τα τελευτάια χρόνια.Όμως δεν είναι οι επαναστατικές λαικές δυνάμεις που πήραν στα χέρια τους τις πλουτοπαραγωγικές πηγές και τις επιχειρήσεις, αλλά η κομματική νομενκλατούρα της κυβέρνησης Τσάβες.