Τα νέα τείχη της παγκόσμιας φυλακής

ή

Πως να αντισταθείς στον κόσμο – φυλακή

του John Berger, 2008

Η εκπληκτική βορειοαμερικανή ποιήτρια Adrienne Rich ανέφερε σε μια πρόσφατη ομιλία της ότι: “Φέτος, μια αναφορά του γραφείου δικαστικών στατιστικών αποκαλύπτει ότι ένας στους 36 κατοίκους των Ηνωμένων Πολιτειών είναι πίσω από τα σίδερα – πολλοί στις φυλακές, χωρίς να τους έχουν αποδοθεί κατηγορίες”. Στην ίδια ομιλία, ανέφερε τον έλληνα ποιητή Γιάννη Ρίτσο:

Εἶχε ἀπομείνει πάρωρα στὸν κάμπο τὸ στερνὸ χελιδόνι
ζυγιαζόταν στὸν ἀέρα σὰ μία μαύρη λουρίδα στὸ μανίκι τοῦ φθινοπώρου.
Τίποτ᾿ ἄλλο δὲν ἔμενε. Μονάχα κάπνιζαν ἀκόμα τὰ καμένα σπίτια.

***

Σήκωσα το ακουστικό και ήξερα αμέσως ότι ήσουν εσύ που με καλούσες από το διαμέρισμα σου στην οδό Paolo Sarpi. (Δύο μέρες αφότου τα εκλογικά αποτελέσματα ανακοίνωναν την επιστροφή του Μπερλουσκόνι). Η ταχύτητα με την οποία αναγνωρίζουμε μια οικεία φωνή που φτάνει από το πουθενά είναι κάτι το οποίο μας ανακουφίζει αλλά επίσης έχει κάτι το μυστηριώδες. Γιατί τα μέτρα, οι μονάδες που χρησιμοποιούμε για να υπολογίσουμε την σαφή διαφορά μιας φωνής από μια άλλη, δεν μπορούν να διατυπωθούν και είναι ακατανόμαστες. Δεν έχουν κώδικα. Στις μέρες μας υπάρχουν όλο και περισσότεροι κώδικες.

Κι έτσι αναρωτιέμαι αν υπάρχουν άλλα μέτρα, επίσης χωρίς κώδικα και παρ' όλα αυτά ακριβή, με τα οποία να μετράμε άλλες υποθέσεις.

Για παράδειγμα, το σύνολο της περιστασιακής ελευθερίας που υπάρχει σε κάθε δεδομένη κατάσταση, το εύρος της και τα αυστηρά της όρια. Οι φυλακισμένοι γίνονται ειδικοί σε αυτό. Αναπτύσσουν μια ειδική ευαισθησία για την ελευθερία, όχι σαν αξία αλλά σαν τραχιά και κοκκοποιημένη ουσία. Σχεδόν άμεσα αναγνωρίζουν τα κομμάτια ελευθερίας όταν αυτά παρουσιάζονται.

***

Σε μια κανονική μέρα, όπου τίποτα δεν συμβαίνει και οι κρίσεις που ανακοινώνονται ώρα με την ώρα είναι πλέον παλιές μας γνώριμες – και ενώ οι πολιτικοί παρουσιάζουν τον εαυτό τους σαν την μόνη εναλλακτική στην καταστροφή -, οι άνθρωποι ανταλλάσσουν βλέμματα καθώς διασταυρώνονται ο ένας με τον άλλο για να διαπιστώσουν αν οι άλλοι καταλαβαίνουν το ίδιο όταν μουρμουρίζουν: αυτό είναι η ζωή.

Γενικά, σκέφτονται το ίδιο και αυτή τη στιγμή της κοινής εμπειρίας γεννιέται ένα είδος αλληλεγγύης που προηγείται απ' ό,τι θα μπορούσε να ειπωθεί ή να συζητηθεί.

Αναζητώ λέξεις για να περιγράψω την περίοδο της ιστορίας που ζούμε. Το να πούμε ότι δεν έχει προηγούμενο σημαίνει λίγα πράγματα, γιατί καμία περίοδος δεν έχει προηγούμενο από τότε που ανακαλύφθηκε αυτό που ονομάζουμε ιστορία.

Δεν αναζητώ έναν πολύπλοκο ορισμό για την περίοδο που διατρέχουμε – υπάρχουν κάποιοι φιλόσοφοι όπως ο Zygmunt Bauman, που έχουν αναλάβει αυτό το σημαντικό έργο. Αναζητώ μόνο μια φιγούρα που θα χρησιμεύσει σαν συντεταγμένη, σαν δείκτης ή ορόσημο. Τα ορόσημα δεν εξηγούνται απολύτως από μόνα τους, αλλά προσφέρουν ένα σημείο αναφοράς που θα μπορούσε να μοιραστεί. Σε αυτό μοιάζουν οι υπονοούμενες υποθέσεις που περιέχονται στις λαϊκές παροιμίες. Χωρίς αναφορές υπάρχει ένας μεγάλος κίνδυνος για τους ανθρώπους να κάνουν βόλτες γύρω γύρω.

***

Η αναφορά που βρήκα είναι η φυλακή. Τίποτα λιγότερο. Σε ολόκληρο τον πλανήτη ζούμε σε μια φυλακή.

Καθώς η λέξη εμείς, όταν τυπώνεται ή προβάλλεται σε οθόνες, έχει γίνει ύποπτη από την στιγμή που την χρησιμοποιούν διαρκώς όσοι βρίσκονται στην εξουσία με τη δημαγωγική διαβεβαίωση ότι επίσης μιλάμε στο όνομα εκείνων που η εξουσία τους αρνείται, θα μιλήσουμε για εμάς ονομάζοντας μας “εκείνους.

Εκείνοι ζουν σε μια φυλακή. Τι είδους φυλακή;

Πως κατασκευάστηκε, που βρίσκεται, ή μήπως χρησιμοποιώ την λέξη μόνο σαν φιγούρα του λόγου;

Όχι, όχι δεν είναι μεταφορικό, η φυλακή είναι πραγματική, αλλά για να την περιγράψω πρέπει κάποιος να σκεφτεί ιστορικά. Τι είδους φυλακή;

Ο Michel Foucault είχε δείξει με γραφικά ότι το σωφρονιστήριο ήταν μια εφεύρεση στα τέλη του 18ου και αρχές του 19ου αιώνα, άμεσα συνδεδεμένη με την βιομηχανική παραγωγή και τα εργοστάσια της και την ωφελιμιστική της φιλοσοφία. Πριν υπήρχαν φυλακές που ήταν προεκτάσεις των κλουβιών και των κάτεργων. Αυτό που διαφοροποιεί το σωφρονιστήριο είναι ο αριθμός φυλακισμένων που μπορεί να πακετάρει, και το γεγονός ότι όλοι αυτοί βρίσκονται υπό καθεστώς μόνιμης παρακολούθησης – χάρη στο μοντέλο της Πανοπτικής, όπως το εξέλαβε ο Jeremy Bentham, που εισήγαγε την αρχή αυτή από την λογιστική στην ηθική.

Η λογιστική απαιτεί την καταγραφή όλων των συναλλαγών. Έτσι εξηγούνται οι κυκλικοί τοίχοι των σωφρονιστηρίων, τα κελιά τοποθετημένα σε κύκλους και ο περιστρεφόμενος πύργος ελέγχου στην μέση. Ο Bentham, που ήταν ο δάσκαλος του John Stuart Mill στις αρχές του 19ου αιώνα, ήταν ο ωφελιμιστικός φιλόσοφος που περισσότερο δικαιολόγησε τον βιομηχανικό καπιταλισμό.

Σήμερα, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, ο κόσμος κυριαρχείται από το οικονομικό κεφάλαιο, όχι από το βιομηχανικό κεφάλαιο, και τα δόγματα που προσδιορίζουν την εγκληματικότητα και την λογική της φυλάκισης έχουν αλλάξει δραστικά. Τα σωφρονιστήρια υπάρχουν ακόμα και κατασκευάζονται όλο και περισσότερα. Αλλά τα τείχη των φυλακών χρησιμεύουν τώρα για ένα διαφορετικό σκοπό. Αυτό που χαρακτηρίζει μια περιοχή σαν φυλακή έχει αλλάξει.

***

Πριν από εικοσιπέντε χρόνια η Nella Bielski και εγώ γράψαμε “Ένα ζήτημα γεωγραφίας”, ένα έργο σε σχέση με τα γκούλαγκ. Στη δεύτερη πράξη ένας ζεκ (πολιτικός κρατούμενος) μιλάει με ένα παιδί σε σχέση με τις επιλογές, με τα όρια που μπορούν να επιλεγούν σε ένα καταναγκαστικό πεδίο εργασίας.

Όταν σέρνεσαι στην επιστροφή, μετά από μια μέρα δουλειά στην Τάιγκα, όταν σε αναγκάζουν να επιστρέψεις, μισοπεθαμένος από την κούραση και την πείνα, σου δίνουν μια μερίδα σούπα και ψωμί. Όσο για την σούπα δεν υπάρχει επιλογή – πρέπει να τη φας όσο είναι ακόμα ζεστή ή τουλάχιστον χλιαρή. Και όσο αφορά τα 400 γραμμάρια ψωμιού, έχεις μία επιλογή. Για παράδειγμα, μπορείς να το κόψεις σε τρία κομμάτια: ένα για να το φας μαζί με τη σούπα, άλλο ένα για να το μασουλήσεις πριν κοιμηθείς στο ράντζο και το τρίτο για να το κρατήσεις μέχρι το επόμενο πρωί στις δέκα όταν δουλεύεις στην Τάιγκα και το κενό στο στομάχι σου το νιώθεις σαν μια πέτρα.

Σε κάνουν να αδειάσεις το καρότσι που είναι γεμάτο πέτρες. Όσο αφορά το σπρώξιμο του καροτσιού προς την χωματερή δεν υπάρχει καμία επιλογή. Τώρα που έχει αδειάσει υπάρχει μία επιλογή. Μπορείς να πας το καρότσι πίσω με τον ίδιο τρόπο όπως όταν το έφερες ή – αν είσαι έξυπνος και η επιβίωση σε κάνει έξυπνο – το σπρώχνεις έτσι, σχεδόν όρθιο. Αν επιλέξεις τον δεύτερο τρόπο θα ξεκουράσεις τους ώμους σου. Αν είσαι ζεκ και σε κάνουν αρχηγό μιας ομάδας έχεις την επιλογή να προσπαθήσεις να γίνεις ένας μαλάκας ή να μην ξεχάσεις ποτέ ότι είσαι ένας ζεκ.

Τα γκούλαγκ πλέον δεν υπάρχουν. Παρ' όλα αυτά, υπάρχουν εκατομμύρια που δουλεύουν σε συνθήκες όχι και πολύ διαφορετικές. Αυτό που έχει αλλάξει είναι η νομική λογική που έχει εφαρμοστεί στους εργάτες και στους εγκληματίες.

Στα γκούλαγκ, οι πολιτικοί κρατούμενοι, κατηγοριοποιημένοι ως εγκληματίες, έγιναν δούλοι εργάτες. Σήμερα, εκατομμύρια εργατών που τους εκμεταλλεύονται άγρια έχουν γίνει εγκληματίες.

Την εξομοίωση των γκούλαγκ, που εξίσωσε εγκληματία με σκλάβο εργάτη, την επαναδιατύπωσε ο νεοφιλελευθερισμός εξισώνοντας τον εργάτη με ένα κρυφό εγκληματία. Όλο το δράμα της παγκόσμιας μετανάστευσης εκφράζεται με αυτή τη νέα μορφή: εκείνοι που δουλεύουν είναι εν δυνάμει εγκληματίες. Όταν τους κατηγορούν, αποδεικνύονται ένοχοι για την προσπάθεια τους να επιβιώσουν με κάθε κόστος.

Δεκαπέντε εκατομμύρια μεξικανών γυναικών και αντρών δουλεύουν στις Ηνωμένες Πολιτείες χωρίς χαρτιά και κατά συνέπεια είναι παράνομοι. Στα σύνορα μεταξύ Μεξικού και της χώρας αυτής κατασκευάζεται ένας τσιμεντένιος τοίχος χιλίων διακοσίων χιλιομέτρων και ένας βίρτουαλ τοίχος χιλίων οκτακοσίων πύργων ελέγχου. Αλλά, φυσικά, θα βρεθούν δρόμοι – όλοι τους επικίνδυνοι – για να αποφευχθούν.

Ανάμεσα στον βιομηχανικό καπιταλισμό – που εξαρτάται από την παραγωγή και τα εργοστάσια – και τον οικονομικό καπιταλισμό – που εξαρτάται από την κερδοσκοπία της ελεύθερης αγοράς και τους έμπορους αγιογδύτες των καταστημάτων – ο χώρος φυλάκισης άλλαξε. (Σήμερα, οι οικονομικές κερδοσκοπικές συναλλαγές συγκεντρώνουν καθημερινά ένα δις 300 χιλιάδες εκατομμύρια δολάρια, πενήντα φορές το σύνολο των εμπορικών συναλλαγών). Η φυλακή είναι τώρα τόσο μεγάλη όσο και ο πλανήτης και οι καθορισμένες ζώνες ποικίλουν. Μερικές φορές ονομάζονται χώρος εργασίας, ή καταυλισμός προσφύγων, εμπορικό κέντρο, περιφέρεια, γκέτο, γραφείο, φαβέλα, προάστιο... Το ουσιαστικό είναι ότι σε αυτές τις ζώνες όλοι είναι φυλακισμένοι και, συνεπώς, είναι οι φυλακισμένοι σύντροφοι.

***

Είναι η πρώτη εβδομάδα του Μάη και στις πλαγιές των λόφων και των βουνών, κατά μήκος των λεωφόρων που περικυκλώνουν τα συρματοπλέγματα, στο βόρειο ημισφαίριο, τα φύλλα των δέντρων πέφτουν. Όχι μόνο παραμένουν ξεκάθαρες όλες οι διαφορετικές αποχρώσεις πρασίνου αλλά επισης ο κόσμος έχει την εντύπωση ότι κάθε φύλλο είναι διαφορετικό, κι έτσι ανακαλύπτει όχι δισεκατομμύρια (την λέξη την αλλοίωσαν τα δολάρια) αλλά ένα ατελείωτο πλήθος νέων φύλλων.

Για τους φυλακισμένους, τα μικρά σημάδια συνέχειας της φύσης ήταν πάντα, και είναι ακόμα, ένα μυστικό ερέθισμα.

***

Σήμερα, στόχος όλων σχεδόν των τειχών της φυλακής (τσιμεντένιων, ηλεκτρονικών, περιπολιών ή ανακρίσεων) δεν είναι να κρατήσουν τους φυλακισμένους μέσα για να τους διορθώσουν, αλλά να τους κρατήσουν έξω και να τους αποκλείσουν.

Σχεδόν όλοι οι αποκλεισμένοι είναι ανώνυμοι – γι' αυτό υπάρχει η εμμονή των δυνάμεων ασφαλείας με το θέμα της ταυτότητας. Επίσης είναι αμέτρητοι. Για δύο λόγους. Πρώτον γιατί η ποσότητα τους κυμαίνεται: κάθε πείνα, φυσική καταστροφή ή στρατιωτική επέμβαση (σήμερα ονομαστές ως αστυνομικές δράσεις) μειώνει ή αυξάνει το πλήθος των αποκλεισμένων. Δεύτερον γιατί η εκτίμηση του αριθμού σημαίνει την αντιμετώπιση της αλήθειας ότι εκείνοι αποτελούν την πλειοψηφία των ανθρώπων που ζουν πάνω στη γη, και για την εξουσία η αναγνώριση αυτή θα σήμαινε το βύθισμα της στο απόλυτο παράλογο.

***

Έχετε προσέξει ότι κάθε φορά είναι όλο και πιο δύσκολο να βγάλετε τα μικρά εμπορεύματα από τη συσκευασία τους; Κάτι παρόμοιο συμβαίνει με τις ζωές εκείνων που έχουν μια δουλειά που τους δίνει κέρδη. Όσοι έχουν νόμιμη δουλειά και δεν είναι φτωχοί ζουν σε ένα χώρο τόσο περιορισμένο που τους επιτρέπει όλο και λιγότερες επιλογές – εκτός από τη δυαδική και διαρκή επιλογή μεταξύ της υπακοής και ανυπακοής. Οι ώρες εργασίας τους, ο χώρος κατοικίας τους, οι ικανότητες που είχαν στο παρελθόν, η εμπειρία τους, η υγεία τους, το μέλλον των παιδιών τους – όλα όσα μένουν έξω από τη λειτουργία τους ως εργαζόμενοι – έχουν καταλάβει ένα μικρό δεύτερο μέρος ενώπιον των απρόβλεπτων και ευρέων απαιτήσεων της απόκτησης μετρητών. Και πάει ακόμα παραπέρα, η αυστηρότητα αυτού του κανόνα του σπιτιού είναι γνωστή ως ευελιξία. Στην φυλακή οι λέξεις έρχονται τα πάνω κάτω.

Η ανησυχητική πίεση των συνθηκών πολύ ειδικευμένης εργασίας ανάγκασαν πρόσφατα τα ιαπωνικά δικαστήρια να αναγνωρίσουν και να προσδιορίσουν μια νέα κατηγορία που πρότειναν ξένοι γιατροί: “νεκροί από υπερβολική δουλειά”.

Κανένα άλλο σύστημα δεν είναι δυνατό, λένε στους καλοπληρωμένους εργαζόμενους. Δεν υπάρχει εναλλακτική. Μπείτε στον ανελκυστήρα. Ο ανελκυστήρας είναι τόσο μικρός όσο ένα κελί.

***

Οι λαοί δεν έχουν τίποτα άλλο εκτός από το βαθμό ελευθερίας που η τόλμη τους κατακτά από το φόβο.

Stendhal

Παρατηρώ ένα κορίτσι πέντε χρονών καθώς κάνει το μάθημα κολύμβησης στην κλειστή δημοτική πισίνα. Φοράει ένα σκούρο μπλε μαγιό. Μπορεί να κολυμπήσει αλλά της λείπει η εμπιστοσύνη για να κολυμπήσει μόνη χωρίς καμία βοήθεια. Η δασκάλα την πηγαίνει στο βαθύ κομμάτι της πισίνας. Το κορίτσι είναι έτοιμο να πηδήξει στο νερό καθώς πιάνεται στη σανίδα που της δίνει η δασκάλα της. Είναι ένας τρόπος για να ξεπεράσει το φόβο της για το νερό. Το ίδιο κάνανε εχθές. Σήμερα, εκείνη θέλει το κορίτσι να βουτήξει χωρίς να πάρει την σανίδα. Ένα, δύο, τρία! Το κορίτσι πέφτει αλλά την τελευταία στιγμή πιάνεται από τη σανίδα. Δεν εκφράζονται λόγια. Ένα ελαφρύ χαμόγελο διασταυρώνει η γυναίκα με το κορίτσι. Το κορίτσι ντρέπεται, η γυναίκα είναι υπομονετική. Το κορίτσι βγαίνει από την πισίνα σκαρφαλώνοντας στη σκάλα και επιστρέφει στην άκρη. Θα βουτήξω πάλι, λέει. Η γυναίκα συμφωνεί. Το κορίτσι εισπνέει, βγάζει τον αέρα και βουτάει, με τα χέρια στο πλάι, χωρίς να κρατιέται από πουθενά. Όταν βγαίνει στην επιφάνεια, η άκρη της σανίδας είναι μπροστά στη μύτη της. Με δύο απλωτές φτάνει στη σκάλα χωρίς να αγγίξει την σανίδα. Μπράβο!

Τη στιγμή που το κορίτσι βούτηξε χωρίς να πιαστεί από τη σανίδα καμία από τις δύο γυναίκες δεν βρίσκονταν στην φυλακή.

***

Κοιτάμε την ανεπανάληπτη δομή του παγκόσμιου συστήματος που μας περιβάλει και πως λειτουργεί η εξουσία του. Κάθε τυραννία βρίσκει και αυτοσχεδιάζει τη δική της σειρά ελέγχων. Γι' αυτό και στην αρχή δεν αναγνωρίζονται ως οι σκληροί έλεγχοι που είναι. Οι δυνάμεις της αγοράς που κυριαρχούν στον κόσμο διαβεβαιώνουν ότι είναι αναπόφευκτα πιο δυνατές από οποιοδήποτε Κράτος-έθνος. Την διαβεβαίωση ενισχύουν κάθε λεπτό γεγονότα όπως το τηλεφώνημα που προσπαθεί να πείσει όποιον απαντήσει για να αγοράσει ένα νέο πιστοποιητικό ασφάλισης υγείας ή σύνταξης μέχρι το πιο πρόσφατο τελεσίγραφο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου.

Το αποτέλεσμα είναι ότι η πλειοψηφία των κυβερνήσεων πλέον δεν κυβερνά. Μια κυβέρνηση πλέον δεν οδεύει προς τον επιλεγμένο της προορισμό. Ο όρος ορίζοντας, με την υπόσχεση του για ένα ελπιδοφόρο μέλλον εξαφανίστηκε σαν πολιτικός λόγος – και στη δεξιά και στην αριστερά. Αυτό που απομένει είναι η συζήτηση για την καταγραφή των υπολοίπων. Τα γκάλοπ αντικατέστησαν την κατεύθυνση, αντικατέστησαν την επιθυμία. Οι πλειοψηφία των κυβερνήσεων λειτουργούν ως βοσκοί αντί να προτείνουν μια κατεύθυνση. (Στην αργώ των φυλακών στις Ηνωμένες Πολιτείες, βοσκός είναι ένα από τα πολλά παρατσούκλια που χρησιμοποιούνται για τους δεσμοφύλακες).

Στον 18ο αιώνα, η πολύχρονη φυλάκιση χαρακτηριζόταν, με μεγάλη αποδοχή, σαν “πολιτικός θάνατος”. Τρεις αιώνες αργότερα, οι κυβερνήσεις επιβάλλουν με το νόμο, με την ισχύ και μέσω της φούριας των οικονομικών απειλών, μαζικά καθεστώτα “πολιτικού θανάτου”.

***

Δεν ήταν ένα είδος φυλακής η ζωή σε οποιοδήποτε από τα καθεστώτα τυραννίας του παρελθόντος; Ναι, αλλά όχι με τον τρόπο που περιγράφω. Αυτό που ζούμε σήμερα είναι καινούριο λόγω της σχέση του με τον χώρο.

Και είναι εδώ που η σκέψη του Zygmunt Bauman είναι διαφωτιστική. Αυτός σημειώνει ότι οι ενσωματωμένες δυνάμεις της αγοράς που σήμερα κυβερνούν τον κόσμο είναι εξω-εδαφικές, δηλαδή, “χωρίς εδαφικούς περιορισμούς, χωρίς περιορισμούς στην τοποθεσία”. Είναι συνεχώς απόμακρες, ανώνυμες και γι' αυτό δεν λαμβάνουν ποτέ υπόψη τους τις φυσικές, εδαφικές συνέπειες των δράσεων τους. Και αναφέρει ο Hans Tietmeyer, πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας της Γερμανίας: “Η πρόκληση σήμερα είναι η δημιουργία ευνοϊκών συνθηκών για να δώσουμε εμπιστοσύνη στους επενδυτές”. Η ανώτατη και μοναδική προτεραιότητα.

Σε συνέχεια αυτού, η δουλειά που αναθέτουν στις υπάκουες εθνικές κυβερνήσεις είναι ο έλεγχος παγκόσμιων πληθυσμών που αποτελούνται από παραγωγούς, καταναλωτές και φτωχούς περιθωριοποιημένους.

Ο πλανήτης είναι μια φυλακή και οι υπάκουες κυβερνήσεις, της δεξιάς και της αριστεράς, είναι οι βοσκοί, οι φύλακες.

***

Το σύστημα-φυλακή λειτουργεί χάρη στο διαδίκτυο. Αυτό προσφέρει στην αγορά μια ταχύτητα ανταλλαγών που το κάνει σχεδόν ταυτόχρονο, και που χρησιμοποιείται, μέρα και νύχτα, για να κάνει εμπόριο σε όλο τον κόσμο. Από αυτή την ταχύτητα η τυραννία της αγοράς αποκτά τον χαρακτηρισμό ως εξω-εδαφική. Τέτοια ταχύτητα, παρ' ´ολα αυτά, έχει μια παθολογική επίδραση στους χρήστες της: τους αναισθητοποιεί. Ό,τι και να συμβεί, το Εμπόριο όπως Συνήθως.

Σε τόση ταχύτητα δεν υπάρχει τόπος για τον πόνο: συμμετοχές σε πόνο ίσως αλλά όχι το βάσανο του. Κατά συνέπεια, η ανθρώπινη κατάσταση εξαφανίζεται, αποκλείεται από εκείνους που λειτουργούν το σύστημα. Οι χειριστές είναι μόνοι γιατί είναι απολύτως άψυχοι.

Πριν οι τύραννοι ήταν σκληροί και μη προσβάσιμοι αλλά ήταν γείτονες, άνθρωποι που υπόκεινται στον πόνο. Αυτό δεν συμβαίνει πια, το οποίο μακροπρόθεσμα θα είναι και το θανάσιμο λάθος του συστήματος.

***

Οι ψηλές πόρτες ξανακλείνουν

Είμαστε μέσα στο αίθριο της φυλακής

Σε μια νέα εποχή

Tomas Transtömer

Εκείνοι είναι (εμείς είμαστε) φυλακισμένοι σύντροφοι. Η αναγνώριση αυτού, σε οποιοδήποτε τόνο φωνής και αν ανακοινώνεται, περιέχει μια απόρριψη. Σε κανένα μέρος όπως στην φυλακή δεν υπολογίζεται και δεν αναμένεται τόσο το μέλλον, σαν κάτι τόσο κατηγορηματικά αντίθετο από το παρόν. Οι φυλακισμένοι δεν αποδέχονται ποτέ το παρόν σαν κάτι το τελεσίδικο.

Στο μεταξύ, πως να ζήσεις αυτό το παρόν; Τι συμπεράσματα να βγάλεις; Τι αποφάσεις να πάρεις; Πως να δράσεις; Έχω κάποιες προτάσεις, τώρα που η οροθέτηση θεμελιώθηκε.

Από αυτή τη μεριά των τειχών οι εμπειρίες ακούγονται, δεν υπάρχουν εμπειρίες που να θεωρούνται ξεπερασμένες. Εδώ η επιβίωση είναι σεβαστή και είναι ένας κοινός τόπος ότι συχνά η επιβίωση εξαρτάται από την αλληλεγγύη μεταξύ των φυλακισμένων συντρόφων. Οι αρχές το γνωρίζουν αυτό – και γι' αυτό καταφεύγουν στην απομόνωση, είτε είναι μέσω φυσικής απομόνωσης είτε μέσω της πλύσης του εγκεφάλου, με την οποία τα άτομα μένουν απομονωμένα από την ιστορία, από την κληρονομιά, από τη γη, και πάνω απ' όλα, από ένα μέλλον κοινό.

Αγνοήστε την περιττολογία των δεσμοφυλάκων. Υπάρχουν φυσικά κακοί και λιγότερο κακοί δεσμοφύλακες. Σε κάποιες περιπτώσεις είναι χρήσιμο να αναγνωρίζουμε την διαφορά. Αλλά αυτό που λένε – ακόμα και οι λιγότερο κακοί – είναι σκουπίδια Οι ύμνοι τους, τα συνθήματα τους, οι μαγικές τους λέξεις όπως η ασφάλεια, η δημοκρατία, η ταυτότητα, ο πολιτισμός, η ευελιξία, η παραγωγικότητα, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ενότητα, η τρομοκρατία, η ελευθερία, επαναλαμβάνονται και επαναλαμβάνονται με στόχο να μπερδέψουν, να διασπάσουν, να αποσπάσουν την προσοχή και να καταπραϋνουν τους φυλακισμένους συντρόφους. Από αυτή τη μεριά των τείχων, οι λέξεις που προφέρουν οι δεσμοφύλακες δεν έχουν νόημα και πλέον δεν είναι χρήσιμες για τη σκέψη. Δεν διαπερνούν τίποτα. Πρέπει να τις απορρίπτουμε ακόμα και όταν σκεφτόμαστε σιωπηλά για τον εαυτό μας.

Αντίθετα, οι φυλακισμένοι έχουν το δικό τους λεξιλόγιο με το οποίο σκέφτονται. Πολλές λέξεις διατηρούνται κρυφές και πολλές είναι τοπικές και ποικίλουν αμέτρητα. Φράσεις και λέξεις μικρές που περιέχουν τον κόσμο: “σου δείχνω τον τρόπο μου”, “μερικές φορές αναρωτιέμαι”, “πουλάκι”, “κάτι συμβαίνει στην πτέρυγα Β”, “λεηλατημένος”, “πάρε αυτό το μικρό σκουλαρίκι”, “πέθανε για εμάς”, “άντε, δώστου”, κτλ.

***

Μεταξύ των φυλακισμένων συντρόφων υπάρχουν συγκρούσεις, μερικές φορές βίαιες. Όλοι οι φυλακισμένοι είναι στερημένοι, αν και υπάρχουν διαφορετικοί βαθμοί στέρησης και οι διαφορές του βαθμού προκαλούν ζήλιες. Από αυτή τη μεριά των τειχών η ζωή είναι άθλια. Το ότι η παγκόσμια τυραννία δεν έχει πρόσωπο τρέφει σφαγές για την εύρεση των μαύρων προβάτων, για την εύρεση απτών εχθρών στη στιγμή μεταξύ των άλλων φυλακισμένων. Τα αποπνικτικά κελιά γίνονται τότε ένα σπίτι τρελών. Οι φτωχοί επιτίθενται στους φτωχούς, αυτοί που έχουν δεχτεί μια εισβολή εισβάλλουν. Δεν πρέπει να εξιδανικεύσουμε τους φυλακισμένους συντρόφους.

Καθώς δεν εξιδανικεύουμε, κρατάμε σημείωση για αυτό που έχουν κοινό – τον πόνο τους, την αντίσταση τους, την σκανδαλιά τους – που είναι πιο ουσιαστικά, πιο αποκαλυπτικά από αυτό που τους χωρίζει. Και από αυτό γεννιούνται νέες μορφές αλληλεγγύης. Οι νέες αλληλεγγύες αρχίζουν με την αμοιβαία αναγνώριση των διαφορετικοτήτων και της πολλαπλότητας. Αυτή είναι η ζωή. Μια αλληλεγγύη, όχι μαζών, αλλά αλληλοσύνδεσης, πολύ πιο κατάλληλη για τις συνθήκες ζωής στην φυλακή.

***

Οι αρχές συστηματοποιούν όσο το δυνατόν περισσότερο τις δράσεις τους ώστε να διατηρήσουν κακοπληροφορημένους τους φυλακισμένους συντρόφους γι' αυτό που συμβαίνει σε άλλα μέρη της παγκόσμιας φυλακής. Με την επιθετική έννοια του όρου αυτές οι αρχές δεν δογματίζουν. Τον δογματισμό τον κρατάνε για να εκπαιδεύσουν την μικρή ελίτ των εμπόρων και των ειδικών της αγοράς. Για τον μεγάλο πληθυσμό των φυλακισμένων, δεν έχουν σαν στόχο να τους ενεργοποιήσουν, αλλά να τους κρατήσουν στην παθητική αβεβαιότητα, θυμίζοντας τους συνεχώς ότι δεν υπάρχει τίποτα άλλο στη ζωή παρά μόνο κίνδυνοι, και ότι η γη είναι ένας τόπος χωρίς ασφάλεια.

Αυτό επιτυγχάνεται με μια πληροφορία προσεκτικά επιλεγμένη, με παραπληροφόρηση, με σχόλια, φήμες και φαντασίες. Όταν λειτουργεί, αυτή η λειτουργία προτείνει και διατηρεί ένα απατηλό παράδοξο γιατί εξαπατούν τον πληθυσμό της φυλακής κάνοντας τον να πιστέψει ότι η προτεραιότητα καθενός είναι να κάνει πράγματα ώστε να αποκτήσει την δική του προσωπική προστασία και να αποκτήσει με κάποιο τρόπο, ευρισκόμενος ακόμα στη φυλακή, την προσωπική του εξαίρεση από τον κοινό προορισμό.

Η εικόνα της ανθρωπότητας, όπως εκπέμπεται από αυτή την θέα του κόσμου, είναι και πάλι κάτι χωρίς προηγούμενο. Η ανθρωπότητα παρουσιάζεται ως δειλή. Μόνο οι κερδισμένοι είναι θαρραλέοι. Επιπλέον δεν υπάρχουν χαρίσματα, υπάρχουν μόνο ανταμοιβές.

Οι φυλακισμένοι πάντα έβρισκαν τρόπους επικοινωνίας μεταξύ τους. Στην παγκόσμια φυλακή του σήμερα το διαδίκτυο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενάντια στα συμφέροντα εκείνων που αρχικά το εγκατέστησαν. Έτσι, οι φυλακισμένοι ενημερώνονται μεταξύ τους σε σχέση με το τι γίνεται στον κόσμο μέρα με τη μέρα, και αναζητούν τις απαγορευμένες ιστορίες τους παρελθόντος ώστε να παραμείνουν, ώμο με τον ώμο, με τους νεκρούς.

Αν γίνει έτσι, ξανανακαλύπτουν μικρά χαρίσματα, παραδείγματα τόλμης, ένα τριαντάφυλλο σε μια κουζίνα όπου δεν υπάρχει αρκετό φαγητό, άσβηστες θλίψεις, το ακούραστο των μανάδων, το γέλιο, την αμοιβαία βοήθεια, τη σιωπή, την αντίσταση που πάντα μεγαλώνει, την εθελοντική θυσία, περισσότερο γέλιο.

Τα μηνύματα είναι σύντομα αλλά διαχέονται στη μοναξιά της νύχτας τους (μας).

***

Η τελευταία πρόταση δεν είναι τακτικής αλλά στρατηγικής. Το γεγονός ότι οι τύραννοι του κόσμου είναι εξω-εδαφικοί εξηγεί την επέκταση της δύναμης ελέγχου, αλλά επίσης ανακοινώνει μια αδυναμία κοντινή. Λειτουργούν στο διαδίκτυο και κατοικούν σε συγκυριαρχίες κλειστές. Δεν έχουν καμία γνώση για τη γη που τους περιβάλει. Ακόμα χειρότερα, απαξιώνουν αυτή τη γνώση γιατί τη θεωρούν επιφανειακή, χωρίς βάθος. Υπολογίζουν μόνο σε πόρους κλεμμένους. Δεν μπορούν να ακούσουν τη γη. Στη γη είναι τυφλοί. Στο τοπικό είναι χαμένοι.

Για τους φυλακισμένους συντρόφους είναι ακριβώς το αντίθετο. Τα κελιά έχουν τοίχους που ενώνονται κατά μήκος ολόκληρου του πλανήτη. Οι αποτελεσματικές δράσεις αντίστασης σχηματίζονται στο τοπικό, κοντά ή μακριά. Η εσωτερική αντίσταση είναι το άκουσμα της γης. Σιγά σιγά η ελευθερία δεν βρίσκεται έξω, αλλά στα βάθη της φυλακής.

***

Όχι μόνο αναγνώρισα την φωνή σου που μου μιλούσε από το διαμέρισμα σου στην οδό Paolo Sarpi. Μπόρεσα επίσης να μαντέψω, χάρη στη φωνή σου, αυτό που αισθανόσουν. Ένιωσα την απόγνωση ή, καλύτερα, μια απεγνωσμένη αντίσταση, ενωμένη – και αυτό είναι τόσο γνώριμο σε σένα – με τα βιαστικά βήματα της κοντινής μας ελπίδας.