Ι. Κήρυξη αρχαιολογικού χώρου

1. Με την απόφαση 81926/3733/1956 του Υπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, που δημοσιεύθηκε στην ΕτΚ τ. Β', 154/9.8.1956, κηρύχθηκε ως αρχαιολογικός χώρος η περιοχή που περιλαμβάνεται «εις το ανατολικόν πρανές του Μνημείου Φιλοπάππου, μεταξύ των οδών Ριτσιώτη Γαριβάλδη και της προεκτάσεως αυτής, Ροβέρ-του Γκάλλι και της νέας πλακόστρωτου οδού προς τον Αγιον Δημήτριον».

2. Επίσης, με την απόφαση 125350/5591/1956 του ιδίου Υπουργού, που δημοσιεύθηκε στην ΕτΚ τ, Β', 268/12.12.1956, κηρύχθηκαν ως αρχαιολογικοί χώροι οι λόφοι «της Πνυκός και του Φιλοπάππου, μέχρι των κρασπέδων αυτών και την περιοχήν του Αρχαίου Δήμου Κοίλης, μέχρι του ανακηρυχθέντος ήδη ως αρχαιολογικού χώρου λατομείου Κωνσταντέλλου».

ΙΙ. Πολεοδομικό καθεστώς

1. Με το β.δ. της 31.8.1957, που δημοσιεύθηκε στην ΕτΚ τ. Α', 172/9.9.1957 και τροποποιεί το ρυμοτομικό σχέδιο της πόλης των Αθηνών, τμήμα του κατά τα ανωτέρω (υπό Ι) κηρυχθέντος αρχαιολογικού χώρου, και ειδικότερα το μεταξύ των οδών Προπυλαίων, Ριτσιώτη Γαριβάλδη, Ροβέρτου Γκάλλι, Δίον. Αρεοπαγίτου και Λόφου Φιλοπάππου αφορίσθηκε ως χώρος προς διαμόρφωσιν πλατείας και άλσους, ήτοι κοινοχρήστων χώρων. Ο χώρος αυτός, εκτάσεως 13.000 τ.μ. περίπου, περιγράφεται υπό στοιχεία Α-ΒΓΔΑ στο από 2.6.1965 επισυναπτόμενο τοπογραφικό διάγραμμα του ΕΟΤ.

2. Για την εφαρμογή του ως άνω ρυμοτομικού σχεδίου καταβλήθηκε από το Δημόσιο (Υπ. Δημοσίων Έργων) στους ιδιοκτήτες των εντός του χώρου κειμένων ακινή-των η αναλογούσα, με την πράξη αναλογισμού 10/1958*, αποζημίωση.

ΙΙΙ. Η κατασκευή του τουριστικού κτιρίου «ΔΙΟΝΥΣΟΣ»

1. Μετά την ολοκλήρωση των ανωτέρω (υπό II, 1) διαδικασιών, πιθανότατα το έτος 1961, ο ΕΟΤ προέβη σε ανέγερση ενός τουριστικού περιπτέρου, εντός τμήματος του προπεριγραφέντος κοινοχρήστου χώρου. Το κτίριο με τον περιβάλλοντα χώρο του που καταλαμβάνει σήμερα συνολική έκταση 5.000 τ.μ, περίπου από τα 13.000 τ.μ. του όλου κοινοχρήστου χώρου- εικονίζεται υπό τα στοιχεία ΑΕΖΗΘΙΒΑ, και με την αρχική του μάλλον μορφή, στο προαναφερθέν τοπογραφικό διάγραμμα.

2. Ανεξάρτητα από τη δυνατότητα κατασκευής ή μη μόνιμης κτιριακής εγκατάστασης σε χώρο που έχει χαρακτηρισθεί ως κοινόχρηστος, ο ΕΟΤ φαίνεται ότι ενήργησε εν προκειμένω χωρίς να διαθέτει οιαδήποτε γραπτή άδεια για την παραχώρηση της χρή-σης και εκμετάλλευσης του από το Δημόσιο ή τον δικαιούχο -κατά τις διατάξεις περί σχεδίου πόλεως- Δήμο Αθηναίων. Επίσης, για την κατασκευή δεν φαίνεται να προηγή-θηκε η έκδοση οικοδομικής αδείας αλλά ούτε και άδεια της αρμόδιας αρχαιολογικής υ-πηρεσίας, δεδομένου ότι οι οικοδομικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν εντός αρχαιολο-γικού χώρου.

3. Αδεια εκτέλεσης εργασιών από άποψη αρχαιολογικού νόμου φαίνεται ότι ζητήθηκε για πρώτη φορά το έτος 1964 σχετικά με την επέκταση της βεράντας του τουριστι-κού  περιπτέρου  και τη   δημιουργία  υπογείου  αποθήκης  (δόθηκε  με  το   έγγραφο 4831/27.4.1964 της Υπηρεσίας Αρχαιοτήτων του Υπουργείου Προεδρίας της Κυβερνήσεως).

4. Το έτος 1966 ζητήθηκε νέα επέκταση του «κέντρου ΔΙΟΝΥΣΟΣ». Η Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Αναστηλώσεων του Υπουργείου Προεδρίας με το έγγραφο 26216/3.8.1967 απέρριψε το αίτημα του ΕΟΤ «λόγω της υπάρξεως αφ' ενός μεν σημαντικών αρχαίων εις την περιοχήν, αφ' ετέρου δε λόγω του ότι η αιτουμένη προσθήκη θα απέβαινεν εις βάρος της αρχιτεκτονικής μορφής του κτιρίου».

5. Το  έτος  1970,  η  εστιατορική  και ξενοδοχειακή  επιχείρηση  «ΔΙΟΝΥΣΟΣ Ο.Ε.Ε.» επανέφερε αίτημα επεκτάσεως των κτιριακών εγκαταστάσεων με κάλυψη «του κατά το δεξιόν τμήμα της οικοδομής του εν θέματι εστιατορίου υφισταμένου χώρου». Παρά τις διατυπωθείσες σαφείς αντιρρήσεις της Α' Εφορείας Αρχαιοτήτων (έγγραφο 1353/6.8.1970), η Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Αναστηλώσεων του Υπουργείου Προεδρίας απεδέχθη το αίτημα με το έγγραφο της 18511/10.10.1970.

6. Το έτος 1972, ο ΕΟΤ επανήλθε ζητώντας την έγκριση της δημιουργίας χώρου στάθμευσης μπροστά από το «εστιατόριον ΔΙΟΝΥΣΟΣ» καθώς επίσης και την χορήγηση άδειας για την εκτέλεση άλλων έργων. Η Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Αναστηλώσεων, που ανήκε πλέον στο Υπουργείο Πολιτισμού, απέρριψε το αίτημα αυτό (έγγραφο 10462/21.6.1972).

IV. Παρατηρήσεις

1. Από όσα προαναφέρθηκαν ως πρώτο συμπέρασμα συνάγεται ότι το κτίριο «ΔΙΟΝΥΣΟΣ» είτε υπό την αρχική είτε υπό την παρούσα μορφή του έχει κατασκευασθεί παρανόμως μέσα σε κοινόχρηστο χώρο, προοριζόμενο για τη δημιουργία πλατείας και άλσους, δηλαδή χρήσεων ευχερώς προσιτών σε κάθε πολίτη.**

2. Ο χώρος των κτιριακών και λοιπών εγκαταστάσεων ουδέποτε παραχωρήθηκε κατά χρήση ή εκμετάλλευση στον ΕΟΤ, ώστε να μπορεί αυτός να τον εκμισθώνει σε τρίτους.

3. Για την αρχική κατασκευή του κτιρίου και για τον χώρο στάθμευσης δεν εκδό-θηκε ποτέ οικοδομική άδεια ούτε και προκύπτει κατ' οιονδήποτε τρόπο νομιμοποίηση
των   κτισμάτων   από   την   αρμόδια   πολεοδομική   αρχή   μέχρι   σήμερα.   Ωστόσο, «νομιμοποίηση» των κτιριακών εγκαταστάσεων έχει γίνει από τον ίδιο τον ΕΟΤ με διαπιστωτική πράξη που εκδόθηκε κατ' εφαρμογή της διάταξης του άρθρου 6 παρ. 1 του ν. 2160/1993. Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, «με την έκδοση της απόφασης του ΕΟΤ η κτιριακή εγκατάσταση, ως έχει και ευρίσκεται, λογίζεται ότι πληροί όλες τις νόμιμες προϋποθέσεις για την έκδοση οικοδομικής άδειας για περαιτέρω προσθήκες και γενικά οποιεσδήποτε οικοδομικές εργασίες».

Ανεξάρτητα από την συμβατότητα της εκδοθείσας διαπιστωτικής πράξης προς τις παραγράφους 2 και 6 του άρθρου 24 Συντ. -αφού με αυτήν επιτρέπεται η ανέγερση και επέκταση κτιρίου μέσα σε χώρο που είναι νομότυπα χαρακτηρισμένος αφενός ως αρχαιολογικός και αφετέρου ως κοινόχρηστος-, η ενλόγω πράξη δεν «νομιμοποιεί» ασφαλώς τη μετατροπή της χρήσης του «περιβάλλοντος το κτίριο χώρου» από κοινόχρηστο χώρο σε ιδιωτικό χώρο στάθμευσης αυτοκινήτων. Είναι γνωστή, εξάλλου, η αυστηρότητα της νομολογίας του Συμβουλίου της Επικρατείας στις περιπτώσεις μείωσης των κοινοχρήστων χώρων στις εντός του σχεδίου πόλεως περιοχές (ΣτΕ 2242/1994).

Εν πάση περιπτώσει, ακόμη και αν το αρχικό κτίριο «νομιμοποιήθηκε», δεν εκδόθηκε ποτέ οικοδομική άδεια από την πολεοδομική υπηρεσία, όπως ορίζει ο νόμος, για τις εργασίες που συμφωνήθηκαν με τη σύμβαση μισθώσεως του έτους 1996 μεταξύ ΕΟΤ και ΖΩΝΑΡΙ Α.Ε. και πραγματοποιήθηκαν, μολονότι από την ίδια τη σύμβαση προβλέπεται η έκδοση οικοδομικής άδειας. Αλλά ούτε και άδεια από άποψη αρχαιολογικού νόμου χορηγήθηκε, μολονότι, οι συμφωνηθείσες εργασίες πραγματοποιήθηκαν μέσα σε χώρο που έχει αρχήθεν χαρακτηρισθεί ως αρχαιολογικός.

4. Οι σημειωθείσες παρατυπίες μπορούν, μετά από αυτοψία της πολεοδομίας,  να οδηγήσουν στον χαρακτηρισμό των άνευ οικοδομικής αδείας μη «νομιμοποιημένων»
νέων κατασκευών ως αυθαιρέτων και κατεδαφιστέων. Συνέπεια αυτού μπορεί να είναι δε η ανάκληση (εν όλω ή εν μέρει) της άδειας υγειονομικού ενδιαφέροντος που έχει χορηγηθεί σήμερα στο εστιατόριο - ζαχαροπλαστείο «ΖΩΝΑΡΣ Α.Ε.», προϋπόθεση για την έκδοση της οποίας, κατά τις ισχύουσες διατάξεις, είναι μεταξύ άλλων η νομιμότητα του κτιρίου στο οποίο στεγάζεται η αδειοδοτούμενη χρήση.

5. Ο ΕΟΤ, πιθανόν επειδή γνώριζε από παλιά τα σοβαρότατα νομικά κωλύματα ως προς:
α) την παραχώρηση της εκμετάλλευσης του επίμαχου χώρου,
β) τον κοινόχρηστο χαρακτήρα του, και
γ) τις ανύπαρκτες αδειοδοτήσεις για την κατασκευή των κτιριακών εγκαταστάσεων, είχε προτείνει ήδη αρμοδίως, σε ανύποπτη περίοδο, το έτος 1973 την τροποποίηση του πολεοδομικού σχεδίου για το σημείο αυτό και τον χαρακτηρισμό του ως χώρου για την ίδρυση τουριστικής εγκατάστασης.

Με τον τρόπο αυτό, η κυριότητα του χώρου θα μπορούσε ενδεχομένως να περιέλθει στο Δημόσιο, από το οποίο ο ΕΟΤ θα είχε τη δυνατότητα να ζητήσει νομοτύπως πλέον την παραχώρηση της κυριότητας ή της χρήσης και εκμετάλλευσης του. Παράλληλα θα ήρετο και το πρόβλημα της παράνομης κατασκευής κτιρίου επί κοινοχρήστου χώρου. Η πρόταση αυτή, όπως ήταν αναμενόμενο, συνάντησε τη σθεναρή αντίδραση της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Αναστηλώσεων του Υπουργείου Πολιτισμού, διότι «ήδη η ανέγερσις του τουριστικού περιπτέρου έχει τραυματίσει ικανώς την πλαγιάν του ιστορικού λόφου Φιλοπάππου,... ως εκ τούτου η προσθήκη και ετέρων εγκαταστάσεων εις την ενλόγω περιοχή θέλει, όπως είναι ευνόητο, προκαλέσει πρόσθεταν ασχημίαν και αλλοίωσιν εις τον ιδιαιτέρου φυσι-κού κάλλους και πλήρους ιστορικών αναμνήσεων τούτον λόφον» (έγγραφο ΥΠ-ΠΟ/ΑΡΧΑΙΟΤ/Α/Φ03/19433/1645/31.5.1973).

* Σύμφωνα με την ισχύουσα περί σχεδίου πόλεως νομοθεσία, μετά τη συντέλεση απαλλοτρίωσης για τη δημιουργία κοινοχρήστου χώρου, ο χώρος αυτός περιέρχεται κατά κυριότητα στον οικείο Δήμο.
** Στο άρθρο 96 του προϊσχύσαντος ΓΟΚ (ν.δ. 8/1973) όπως και στο άρθρο 19 του ν. 1577/1985 (ΓΟΚ) αναφέρομαι ρητώς οι κατασκευές που επιτρέπονται στους κοινόχρηστους χώρους.