ΠΡΑΚΤΙΚΑ

της ανοιχτής συζήτησης με θέμα

Ενοποίηση αρχαιολογικών χώρων:

Αναζήτηση του καταλληλότερου τρόπου πρόσβασης

για τους επισκέπτες της Ακρόπολης και οι επιπτώσεις

στους περιβάλλοντες οικιστικούς χώρους

και τον λόφο του Φιλοπάππου

Οργανώθηκε από την Συντονιστική Επιτροπή της Λαϊκής Συνέλευσης για το Λόφο του Φιλοπάππου

με την υποστήριξη της

Ελληνικής Εταιρείας για την Προστασία του Περιβάλλοντος και της Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Τετάρτη 25 Ιουνίου 2003

Ελληνική Εταιρεία

Τριπόδων 28

Πλάκα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1 Το κείμενο της Πρόσκλησης

2 Οι Ομιλητές

3 Ομιλία Νίκου Βόσκογλου

1.1. Το κυκλοφοριακό θέμα στις περιοχές που περιβάλλουν τον Λόφο

του Φιλοπάππου

1.2. Τα τουριστικά λεωφορεία

1.3. Από την διαδικασία των ερωτήσεων και απαντήσεων

4 Ομιλία Γαβριήλ Παπασαράντη

4.1 Από την διαδικασία των ερωτήσεων και απαντήσεων

5 Ομιλία Θάνου Βλαστού

6 Ομιλία Γεράσιμου Σκλαβούνου

7 Ομιλία Γιώργου Βαρελίδη

8 Παρέμβαση Αριστείδη Ρωμανού

9 Παρέμβαση Νίκου Γιαννάκη

10 Παρέμβαση Ιωάννη Παλαιοκρασσά

Συντονιστική Επιτροπή της Λαϊκής Συνέλευσης για το Λόφο του Φιλοπάππου

Οι λόφοι του κέντρου της Αθήνας, πολύτιμες νησίδες Αττικής φύσης, και οι αρχαιολογικοί του χώροι, μοναδικής ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας, με τα εξαιρετικά έργα διαμόρφωσης τοπίου του Δημήτρη Πικιώνη (που πρόσφατα βραβεύτηκαν) και σε ζωντανή σχέση με τα περιβάλλοντα οικιστικά σύνολα (Πλάκα, Θησείο, Άνω Πετράλωνα, Κουκάκι, Μακρυγιάννη) αποτελούν την πολύσημη καρδιά της Αθήνας, ένα σφύζον οικιστικό, ιστορικό και πολιτισμικό σύνολο μοναδικό στον κόσμο. Στους χώρους αυτούς σήμερα, εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004, εκτελούνται ταχύρυθμα έργα ενοποίησης. Η ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων, είναι συνολικά έργο μεγαλόπνοο για την Αθήνα αλλά οι λεπτομέρειες της υλοποίησής του έχουν σε αρκετές περιπτώσεις αμφισβητήσιμες συνέπειες στο περιβάλλον, στις χρήσεις γης, στο κυκλοφοριακό και τη στάθμευση και, τελικά, στην αισθητική του χώρου όπως έχει διαμορφωθεί από τον Δ. Πικιώνη.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ο χώρος στάθμευσης αυτοκινήτων στον «Διόνυσο», απέναντι ακριβώς από την Ακρόπολη, έργο των Βασιλειάδη-Κονταράτου, άψογα δεμένος με το περιβάλλον του και τα έργα του Δ. Πικιώνη. Ο χώρος μετατράπηκε πρόσφατα σε αντιαισθητικό, τσιμεντοστρωμένο χώρο αποβίβασης-επιβίβασης των τουριστών για την Ακρόπολη. Η αλλαγή του τρόπου λειτουργίας του χώρου αυτού, δηλαδή, η χρήση του από τουριστικά λεωφορεία επιβαρύνει το κυκλοφοριακό πρόβλημα των περιοχών Μακρυγιάννη, Κουκάκι, Πετράλωνα και αποκλείει τα ΙΧ των επισκεπτών, τα οποία πλέον σταθμεύουν ανεξέλεγκτα πάνω στους πεζόδρομους του Δ. Πικιώνη. Το κακό διογκώνεται ιδιαίτερα κατά την τουριστική περίοδο και τον, παράλληλο με αυτήν, χρόνο λειτουργίας του Ηρωδείου, το οποίο από μόνο του αποτελεί κυκλοφοριακή πληγή. Δεν φαίνεται να έχει ληφθεί υπόψιν κάποια έγκυρη μελέτη του κυκλοφοριακού προβλήματος, η οποία να έχει τύχει της ευρύτερης αποδοχής των σχετιζομένων φορέων και των κατοίκων των γύρω περιοχών. Τα αποτελέσματα, τα οποία συνοψίζονται σε ηχορύπανση, χημική ρύπανση, αδιαχώρητο στην στάθμευση, αλλαγές στις χρήσεις γης και κακοποίηση του έργου του Δ. Πικιώνη, προσβάλλουν το ίδιο το όραμα της ενοποίησης.

Σας καλούμε για να συζητήσουμε τι μπορεί να γίνει ώστε να αποκατασταθεί το έργο των Βασιλειάδη-Κονταράτου, να προστατευθεί η αισθητική και η λειτουργία των έργων του Δ. Πικιώνη και να λυθεί το κυκλοφοριακό πρόβλημα με τρόπο λειτουργικό τόσο για τους επισκέπτες του Βράχου όσο και για τους κατοίκους των επηρεαζομένων περιοχών. Τί είναι εφικτό να γίνει μέχρι τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 και τι μετά; Ποιες είναι οι οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές πτυχές της προσπάθειας αυτής; Στόχος μας είναι να διατυπώσουμε τις βασικές αρχές οι οποίες πρέπει να διέπουν κάθε προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος καθώς και να σκιαγραφήσουμε την πιθανή βέλτιστη λύση.

Παρατίθενται τα ονόματα των ομιλητών με την σειρά που έλαβαν τον λόγο. Στο υλικό αυτό, συμπεριλαμβάνονται και τρεις παρεμβάσεις, οι οποίες θεωρήθηκαν ότι συνέβαλαν ιδιαίτερα στην συζήτηση.

ΟΜΙΛΙΕΣ

Νίκος Βόσκογλου

Συγκοινωνιολόγος, Σύμβουλος ΕΑΧΑ

Γαβριήλ Παπασαράντης

Εκπρόσωπος της Συντονιστικής Επιτροπής της Λαϊκής Συνέλευσης για το Λόφο του Φιλοπάππου

Θάνος Βλαστός

Συγκοινωνιολόγος, Επίκουρος Καθηγητής ΕΜΠ

Γεράσιμος Σκλαβούνος

Πολεοδόμος

Γιώργος Βαρελίδης

Πολεοδόμος

ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

Αριστείδης Ρωμανός

Πολεοδόμος

Νίκος Γιαννάκης

Βιολόγος-Περιβαλλοντολόγος

Ιωάννης Παλαιοκρασσάς

Οικονομολόγος

Τα κείμενα, τα οποία ακολουθούν, παρουσιάζουν συνοπτικά τις ομιλίες καιθώς και τις απαντήσεις των ομιλητών σε καίρια ερωτήματα του κοινού. Η επιμέλεια των κειμένων έχει γίνει από τους ίδιους τους ομιλητές (εξαιρέσει των κειμένων των κ. Βλαστού και Παλαιοκρασσά.

Η ομιλία του κ. Ν. Βόσκογλου οργανώθηκε γύρω από δύο κύρια σημεία:

Στον χρόνο των απαντήσεων, ο ομιλητής αναφέρθηκε και σε άλλα σημαντικά θέματα, τα οποία έθεσαν οι ακροατές με τις ερωτήσεις τους. Δίνεται σχετική περίληψη στην Ενότητα 1.3.

Οι περιοχές που περιβάλλουν τον Λόφο του Φιλοπάππου έχουν γνωρίσει σημαντικές αλλαγές στο κυκλοφοριακό καθεστώς λόγω των πεζοδρομήσεων των οδών Διονυσίου Αεροπαγίτου και Αποστόλου Παύλου. Οι πεζοδρομήσεις ήταν, μεταξύ άλλων, αναγκαίες για να προστατευτεί η Ακρόπολη από την μόλυνση . Στο πνεύμα αυτής της ανάγκης απομακρύνθηκε από το Θησείο και ο σταθμός των λεωφορείων που υπήρχε εκεί.

Οι πεζοδρομήσεις οδήγησαν στην αύξηση του κυκλοφοριακού φόρτου στα Άνω Πετράλωνα και τον Περιφερειακό του Φιλοπάππου (εις το εξής «Περιφερειακός»). Έχουν προηγηθεί δύο σχετικές μελέτες για την κυκλοφορία στην περιοχή:

Στις προσπάθειες για τον έλεγχο του κυκλοφοριακού φόρτου στην περιοχή και, κυρίως, στον αποκλεισμό των οχημάτων από την περιοχή του Θησείου, εντάσσεται και η διαμόρφωση του Περιφερειακού σε δρόμο ήπιας κυκλοφορίας στο ύψος της πολυκατοικίας Κωνσταντινίδη. Σχετικά με αυτό το θέμα, το ιστορικό έχει ως εξής: Η ΕΑΧΑ, το έτος 1999, προτείνει την διακοπή της κυκλοφορίας σε αυτό το σημείο και απευθύνεται στους αρμοδίους (η ΕΑΧΑ, δια νόμου, δεν έχει την δυνατότητα να πάρει σχετικές αποφάσεις). Η πρόταση εγκρίνεται, αλλά κατόπιν εντόνων αντιδράσεων ακυρώνεται εντός 24ωρου. Προκρίνεται η λύση του δρόμου ηπίας κυκλοφορίας. Σχετικά με αυτό το θέμα, δηλ. την διακοπή της κυκλοφορίας σε αυτό το σημείο, υπάρχουν δύο αντιμαχόμενες ομάδες κατοίκων: (ι) οι κάτοικοι του Θησείου συμφωνούν με το κλείσιμο γιατί δεν θέλουν κίνηση στον περιφερειακό (ιι) οι κάτοικοι των περιοχών περί την πλατεία Βουτιέ θέλουν κίνηση στον περιφερειακό διότι αλλοιώς θα επιβαρυνθούν οι περιοχές τους. Σίγουρα, κάποια επικοινωνία θα πρέπει να υπάρχει με το Θησείο. Το θέμα δεν έχει κλείσει, ο δρόμος ήπιας κυκλοφορίας είναι προσωρινή λύση, πρέπει να γίνουν μετρήσεις σχετικά με τον κυκλοφοριακό φόρτο για να ληφθούν τελικές αποφάσεις.

Ισχύει, πάντως, ότι η κυκλοφορία στον Περιφερειακό δεν έχει φθάσει στον προβλεφθέντα από την Α΄μελέτη φόρτο των 1100 αυτοκινήτων την ημέρα.

Το πρόβλημα αυτό συναρτάται τόσο με τον κυκλοφοριακό φόρτο στον Περιφερειακό του Φιλοπάππου όσο και με την σημερινή διαμόρφωση του χώρου στάθμευσης του αναψυκτηρίου «Διόνυσος» (εις το εξής απλά «Διόνυσος»), έργου των αρχιτεκτόνων Βασιλειάδη και Κονταράτου.

Η περιοχή καλείται να «φιλοξενήσει» μεγάλο αριθμό τουριστικών λεωφορείων, τα οποία μεταφέρουν τουρίστες για την Ακρόπολη. Τα λεωφορεία αυτά προέρχονται από κρουαζιερόπλοια και κατά συνέπειαν, ο διαθέσιμος χρόνος τους είναι περιορισμένος. Σε περίπτωση που έχουμε ταυτόχρονη άφιξη μεγάλου αριθμού τέτοιων λεωφορείων (ένα κρουαζιερόπλοιο μπορεί να μεταφέρει τουρίστες οι οποίοι αντιστοιχούν σε 200 τέτοια λεωφορεία) το πρόβλημα οξύνεται. Το πρόβλημα συνίσταται στην εξεύρεση χώρου για την στάθμευση αυτών των οχημάτων καθώς και στην μόλυνση, ηχητική και χημική, την οποία προκαλούν. Με τις ισχύουσες συνθήκες, ο Διόνυσος χρησιμοποιείται ως σταθμός αποβίβασης-επιβίβασης, ενώ στον ενδιάμεσο χρόνο, περίπου μία ώρα και μισή, τα λεωφορεία αναζητούν χώρο στάθμευσης. Ο χώρος του Θεάτρου Δώρα Στράτου μπορεί να φιλοξενήσει 17 οχήματα, αμελητέα ποσότητα.

Γίνονται προσπάθειες εκ μέρους της ΕΑΧΑ, και σε συνεννόηση με τους άμεσα εμπλεκόμενους, να χρησιμοποιηθεί ως χώρος στάθμευσης το ΤΡΟΚΑΝΤΕΡΟ στο Φαληρικό Δέλτα. Σε αυτήν την περίπτωση, τα λεωφορεία θα ακολουθούν την εξής διαδρομή: Λεωφόρος Συγγρού, Ροβέρτου Γκάλι, Διόνυσος, Πετμεζά, Συγγρού, Τροκαντερό, Καλλιρόης, Βούρβαχη, Χατζηχρήστου, Ροβέρτου Γκάλι, Διόνυσος, Πετμεζά, Συγγρού, Πειραιάς. Οι μέσοι χρόνοι αποβίβασης και επιβίβασης έχουν μετρηθεί σε 7 λεπτά και 14-15 λεπτά αντίστοιχα.

Σχετικά με το χώρο στάθμευσης του Διονύσου, αυτός είναι ιδιωτικός μέχρι το 2007 (εκχωρήθηκε στο αναψυκτήριο Διόνυσος από τον ΕΟΤ) και ανήκει στον εκάστοτε ιδιοκτήτη του αναψυκτηρίου.

Δεν υπάρχει απόφαση που να αναθέτει τις ευθύνες για το βασικό οδικό δίκτυο. Οι εθνικές οδοί εμπίπτουν στις αρμοδιότητες του ΥΠΕΧΩΔΕ ενώ τα υπόλοιπα φαίνεται να εμπίπτουν στις αρμοδιότητες των δήμων.

Εξόχως προβληματική, ανοιχτό θέμα.

Δεν υιοθετήθηκε η λύση να κατασκευαστεί ανισόπεδος κόμβος στο σημείο αυτό. Το ΥΠΕΧΩΔΕ έχει καλλίτερη γνώση του θέματος.

Όχι, ο ΚΟΚ δεν αποκλείει τίποτε, ούτε την κυκλοφορία διπλής κατεύθυνσης.

Δύο λόγοι: (ι) η μονοδρόμηση απαιτούσε ανισόπεδο κόμβο στην συμβολή Καλλιρόης, Βουλιαγμένης και Αρδηττού (ιι) οι Ολυμπιακοί Αγώνες απαιτούν, για λόγους ασφαλείας, την ύπαρξη των δύο διόδων διπλής κατεύθυνσης

Ο ΔΑ έχει αναθέσει μελέτη στην εταιρεία Ερατοσθένης, όμως αυτή αργεί. Η διαχείριση της στάθμευσης στου Μακρυγιάννη είναι θέμα που πρέπει να επιλύσει ο ΔΑ αφιερώνοντας ανθρωποδύναμη, το γραφείο στην οδό Κυρήστου δεν επαρκεί.

Όσο μπορεί να γνωρίζει ο ομιλητής, δεν τίθεται θέμα αποκατάστασης του χώρου. Το τραμ όνειρο πολλών αλλά η Πολιτεία διατίθεται αρνητικά, ίσως λόγω κόστους. Ο ομιλητής δηλώνει πρόθυμος να υπερασπιστεί την λύση τραμ. Δεν εδόθη απάντηση στο τελευταίο σκέλος του ερωτήματος.

Για να ορισθεί ένας δρόμος ως πεζόδρομος χρειάζεται αλλαγή του διατάγματος περί χρήσεων γής. Τα πλακόστρωτα του Πικιώνη δεν είναι πεζόδρομοι με αυτήν την έννοια ενώ οι πεζοδρομήσεις της ΕΑΧΑ είναι.

Υπάρχουν μία ή δύο, αλλά δεν διατίθενται εύκολα.

Ο ομιλητής απαρίθμησε τα προβλήματα που έχει προκαλέσει η Ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων στην περιοχή των λόφων Φιλοπάππου (Μουσείου, Πνύκας, Νυμφών) και εστάθηκε ιδιαίτερα στις συνέπειες της μετατροπής του χώρου στάθμευσης στον «Διόνυσο» σε σταθμό αποβίβασης-επιβίβασης τουριστών. Οι απαντήσεις στα ερωτήματα που έθεσαν οι ακροατές δίνονται στην Ενότητα 4.1.

Στο λόφο του Φιλοπάππου και στο πλαίσιο της Ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων, εκτελείται αυτή την στιγμή ένας αριθμός έργων, τα οποία είναι αλληλένδετα και που, σχεδόν στο σύνολό τους, έχουν προκαλέσει την αντίδρασή μας. Το ότι κάνουμε αυτήν την συζήτηση ειδικά για τον χώρο στάθμευσης στον «Διόνυσο» οφείλεται περισσότερο στην συγκυρία, καθώς τα προβλήματα που δημιουργεί αυτός ο χώρος είναι σε έξαρση αυτή τη στιγμή που η προσέλευση των τουριστών είναι αυξημένη. Γι΄αύτό θα κάνω μια σύντομη αναφορά στα άλλα θέματα και κατόπιν θα έρθω στο προκείμενο:

Ας έρθουμε τώρα στο προκείμενο. Ο χώρος στάθμευσης στον Διόνυσο είναι ένα θέμα κλειδί διότι έχει άμεσες επιπτώσεις

Οι διαπιστώσεις που γίνονται στην συνολική μελέτη που εκπονήθηκε από την Ερατοσθένης ΕΠΕ για λογαριασμό του Δήμου Αθηναίων (πρόκειται για μελέτη αναβάθμισης των περιοχών Μακρυγιάννη, Κουκακίου, Φιλοπάππου, Άνω Πετραλώνων, σε συνάρτηση με την Ενοποιηση των Αρχαιολογικών χώρων) είναι οι εξής:

Η ταμπέλα που αναρτήθηκε για ανάπλαση του χώρου στάθμευσης στον «Διόνυσο» έδωσε το έναυσμα για αυτήν την συζήτηση, διότι δείχνει ότι αυτή η κακή και πρόχειρη λύση της χρήσης του χώρου στάθμευσης στον «Διόνυσο», δεν θα διορθωθεί στο μέλλον, αλλά θα παγιωθεί, μονιμοποιώντας όλες τις προαναφερθείσες αρνητικές επιπτώσεις. Δυστυχώς, η Ενοποίηση των Αρχαιολογικών χώρων έγινε με τρόπο μειωτικό, αποσπασματικό, με έργα ασύνδετα μεταξύ τους αισθητικά και χρηστικά και, κυρίως, δεν εφαρμόστηκε στα πλαίσιά της καμία συνολική μελέτη αντιμετώπισης των κυκλοφοριακών επιπτώσεων.

Επιδίωξή μας μέσα απ΄αυτήν την συζήτηση είναι να μορφοποιήσουμε την διάχυτη δυσαρέσκεια του κόσμου γύρω από τα προανεφερθέντα προβλήματα. Η συμβολή των ειδικών επιστημόνων που αποτελούν το πάνελ σήμερα, αλλά και αυτών που βρίσκονται ανάμεσα στους ακροατές, έγκειται ακριβώς στο να αποκτήσουμε καλλίτερη εικόνα των τεχνικών προβλημάτων, να αντλήσουμε πληροφορίες έγκυρες και να διερευνήσουμε τις δυνατότητες που υπάρχουν για λύσεις μερικές ή συνολικές. Ελπίζουμε, λοιπόν, ότι η διαδικασία της σημερινής συζήτησης θα συμβάλει στην καλλίτερη πληροφόρηση των πολιτών-περιοίκων. Έχοντας αυτό ως δεδομένο, ελπίζουμε ότι οι ενέργειές μας θα μπορούν να είναι πιο ρεαλιστικές και αποτελεσματικές.

Από την ίδρυση της ΕΑΧΑ, η Ενοποίηση είχε χαρακτηρισθεί ως η μεγαλύτερη πολεοδομική παρέμβαση στην ιστορία της Αθήνας και ήταν συναρτημένη με το Ρυθμιστικό Σχέδιο. Περιλάμβανε, δηλαδή, ένα πλήρες πακέτο λύσεων για τις παράπλευρες επιπτώσεις αλλά και για την εν γένει αναβάθμιση των περιοχών που περιβάλλουν την Ενοποίηση. Κι όλα αυτά, σε συνεργασία κράτους και Δήμου Αθηναίων. Αντίθετα, η υλοποίηση της Ενοποίησης, που πραγματοποιούν τα ΥΠΠΟ/ΥΠΕΧΩΔΕ μέσω της ΕΑΧΑ ΑΕ σήμερα, είναι κατά πολύ υποδεέστερη των αρχικών σχεδίων, τελείως αποσπασματική και με κακές έως ακατανόητες προτεραιότητες στα υλοποιούμενα έργα.

Ασφαλώς η Ενοποίηση επηρρεάζει όλες τις γύρω περιοχές μέχρι να κλείσει ο κύκλος γύρω από τους λόφους Φιλοπάππου. Όμως, εμείς, με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες δημιουργηθήκαμε, εκπροσωπούμε τις περιοχές από Μακρυγιάννη ως Άνω Πετράλωνα και λίγο το Θησείο. Στις άλλες περιοχές υπάρχουν σύλλογοι που ασχολούνται με αυτά τα θέματα, έχουμε επαφές, αλλά δεν μπορούμε να μιλήσουμε εξ ονόματός τους.

Ό,τι συμβαίνει είναι κατάσταση πολλών ετών, δεν είναι σε εξέλιξη και δεν γνωρίζουμε τι θα αποφασιστεί από τα δικαστήρια. Εν πάσει περιπτώσει, δεν μας πέφτει λόγος -- αντίθετα η κατάσταση στον Λουμπαρδιάρη αφορά ιδιαίτερα και εμάς και όλους τους Αθηναίους.

Όλοι αυτοί οι χώροι είναι δημόσιοι. Τρεις από αυτούς διαχειριζόταν ο ΕΟΤ (και τώρα η ΕΤΑ ΑΕ) ενώ τους υπόλοιπους διαχειρίζεται το ΥΠΠΟ.

Το θέατρο Μπαστιά ήταν υπό κατεδάφιση για να γίνει ανασκαφή του χώρου.

Φυσικά, θα ανοιχθούν δρόμοι για αυτοκίνητα μέσα στο δάσος.

Αυτό είναι βασικό ερώτημα και περιμένουμε να απαντηθεί στην συζήτηση που ακολουθεί.

Ο ομιλητής αναφέρθηκε στο κυκλοφοριακό και στον Λόφο του Φιλοπάππου.

Τα προβλήματα στην περιοχή περί τον Φιλοπάππου, κυκλοφοριακά και άλλα, αφ΄ενός αφορούν όλην την Αθήνα, αφ΄ετέρου συναντιούνται σε όλην την πόλη.

Βασικός αίτιος είναι το αυτοκίνητο. Το πρόβλημα έχει τόσο διογκωθεί που δεν φαίνεται λύση, είναι αδιέξοδο.

Ο Λόφος του Φιλοπάππου πρέπει να είναι ανοικτός στους επισκέπτες, χωρίς δρόμους και αυτοκίνητα, ενταγμένος σε μια Αθήνα όαση.

Ο ομιλητής αναφέρθηκε στο Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας και ειδικότερα στο Διάγραμμα 3 το οποίο αναφερόταν στα περί Ενοποίησης των Αρχαιολογικών Χώρων καθώς και το κυκλοφοριακό και οικιστικό θέμα στην ευρύτερη περιοχή. Επιπλέον, αναφέρθηκε σε σχετικές μελέτες που εκπονήθηκαν με εντολή του Δήμου Αθηναίων. Ο ομιλητής σχολίασε ορισμένα σημεία των μελετών που αφορούν στην στάθμευση και το κυκλοφοριακό και μετέφερε την διεθνή εμπειρία σε αντίστοιχα θέματα.

Η Ενοποίηση των Αρχαιολογικών Χώρων είναι σχέδιο που επεξεργάστηκε ο Α. Τρίτσης ως μέρος του Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας. To τελευταίο έγινε νόμος το 1985. Το Διάγραμμα 3 του Ρυθμιστικού Σχεδίου αφορά στην Ενοποίηση των Αρχαιολογικών Χώρων. Ο ομιλητής, κατά την περίοδο 1983-1985, είχε εργαστεί ως πολεοδόμος με την ομάδα που εκπόνησε το Ρυθμιστικό Σχέδιο.

Η Ενοποίηση των Αρχαιολογικών Χώρων είχε αντιμετωπισθεί ως παρέμβαση σε οργανική σχέση με τις άλλες παρεμβάσεις στην πόλη, τις οποίες προέβλεπε το Ρυθμιστικό Σχέδιο, και όχι απομονωμένη. Όταν μία παρέμβαση απομονώνεται από το οργανικό σύνολο στο οποίο ανήκει, διαταράσσεται η ισορροπία του όλου συστήματος.

Το Ρυθμιστικό Σχέδιο προέβλεπε:

Το Διάγραμμα 3 του Ρυθμιστικού Σχεδίου προέβλεπε τραμ για την Αθήνα και τον Πειραιά, το οποίο θα πέρναγε μέσα από τις πεζοδρομημένες Διονυσίου Αεροπαγίτου και Αποστόλου Παύλου.

Το ΥΠΕΧΩΔΕ και η ΕΑΧΑ εφάρμοσαν αποσπασματικά το Ρυθμιστικό Σχέδιο, δηλ. έγιναν μόνο οι πεζοδρομήσεις των Διονυσίου Αεροπαγίτου και Αποστόλου Παύλου και η Ενοποίηση των Αρχαιολογικών Χώρων, και τώρα δρέπουμε τους καρπούς:

Ο ομιλητής διατύπωσε ορισμένες ενστάσεις για το περιεχόμενο της μελέτης Ερατοσθένη οι οποίες αφορούν τις λύσεις που προτείνονται για τις θέσεις στάθμευσης. Η πρόθεση της μελέτης είναι οι θέσεις στάθμευσης να καλύψουν τους κατοίκους της περιοχής, τους επισκέπτες των Αρχαιολογικών Χώρων και τους θεατές του Ηρωδείου. Προτείνει η μελέτη να υποσκαφθούν πλατείες και δρόμοι καθώς και θέσεις στάθμευσης στον χώρο του Ζαππείου --- το τελευταίο, μάλιστα, το έχουν υιοθετήσει τόσο η Κυβέρνηση όσο και η κυρία Μπακογιάννη στο πρόγραμμά της.

Η Επιτροπή για τους Ελεύθερους Χώρους της Αθήνας (μέλος της οποίας είναι και ο ομιλητής) είναι κατηγορηματικά αντίθετη με αυτήν την λύση.

Σημαντικό για το θέμα αυτό είναι το γεγονός ότι, τυπικά τουλάχιστον, η Αθήνα είναι πόλη μέλος του Ευρωπαϊκού Δικτύου Πόλεων Ελευθέρων από τα Αυτοκίνητα. Μεταξύ των θέσεων του Δικτύου σύμφωνα με την Διακήρυξη του Αμστερντάμ, 1994 είναι τα εξής σημεία:

Η Διακήρυξη κινείται αντίθετα από ότι η μελέτη του Ερατοσθένη και η Αθήνα γενικότερα καθώς είναι γνωστό ότι νέες θέσεις στάθμευσης προσελκύουν δεκαπλάσια αυτοκίνητα. Ακολουθώντας τις αρχές του Δικτύου, για παράδειγμα:

Στα θετικά της μελέτης Ερατοσθένη, ο ομιλητής συμπεριλαμβάνει:

Ο ομιλητής υπενθύμισε ότι, το 1907, οπότε έγινε και η ηλεκτροδότηση των τραμ για να εξυπηρετούνται τα θέατρα Αθήνας και Πειραιά, εκατόν δεκαπέντε οικογένειες ορκίστηκαν ότι ποτέ δεν θα ανεβούν σε αυτό το μέσο συγκοινωνίας. Σχολίασε δε, ότι σήμερα πολύ περισσότεροι συμπολίτες τους Αθηναίοι φαίνεται να συμμερίζονται αυτήν την άποψη.

Συνδέοντας την ομιλία του με τα προρηθέντα, ο ομιλητής συνοψίζοντας υπογραμμίζει το γεγονός ότι η ΕΑΧΑ δεν έχει αποφασιστικές αρμοδιότητες και ότι το κυκλοφοριακό, οι πεζοδρομήσεις και η στάθμευση στην πόλη των Αθηνών είναι προβλήματα εξ ορισμού. Στην συνέχεια, επικεντρώθηκε στο θέμα της περίφραξης των Αρχαιολογικών χώρων γενικότερα και του Λόφου του Φιλοπάππου ειδικότερα.

Κανείς θα πρέπει να έχει κατά νουν το ερώτημα: όταν γίνεται μια πεζοδρόμηση, μια παρέμβαση, η οποία αλλάζει τις υπάρχουσες ισορροπίες, τί αντιστάθμισμα δίνεται στους κατοίκους για αυτήν την αλλαγή? Όταν διοχετεύεται η κίνηση σε σημεία άλλα από αυτά του παρελθόντος, τί αντιστάθμισμα δίνεται για αυτήν την επιβάρυνση? Πώς, τελικά, γίνεται καλλίτερη η ποιότητα ζωής? Ως απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα, μπαίνουν πόρτες στους παραδοσιακά δημόσιους χώρους, πόρτες οι οποίες μάλλον μπαίνουν για να κλείνουν, ίσως για κάποιες ώρες, ίσως έναντι εισιτηρίου.

Πώς, λοιπόν, τονώνεται η κατοικία, πάντα σύμφωνα με το Ρυθμιστικό Σχέδιο, ενώ δεν αναβαθμίζονται οι δημόσιοι χώροι? Πώς επιτυγχάνεται η αναβάθμιση και αύξηση των δημοσίων χώρων, πάντα σύμφωνα με το Ρυθμιστικό Σχέδιο? Με το κλείσιμό τους? Πρέπει να τονιστεί εδώ ότι η Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για την Αναβάθμιση των Λόφων Φιλοπάππου προτείνει άνοιγμα του αρχαιολογικού χώρου των Λόφων. Και πρέπει να τονιστεί ότι η Περιβαλλοντική Μελέτη έχει δεσμευτικό και θεσμικό χαρακτήρα, δεν αποτελεί ευχολόγιο.

Ποιος ο λόγος της Ενοποίησης? Για ποια Ενοποίηση μιλάμε? Ενοποίηση απομονωμένων θυλάκων? Ενοποίηση διαδρομών ανάμεσα σε περιφραγμένα αρχαιολογικά τμήματα? Αυτό έρχεται σε αντίθεση με κάθε έννοια ανάδειξης αρχαιολογικών χώρων και ένταξής τους στο δημόσιο πεδίο της πόλης.

Ενώ προσπαθούμε να αυξήσουμε τους δημόσιους χώρους και να εντάξουμε σε αυτούς τους πολίτες της Αθήνας, έχουμε εδώ μια πρωτοφανή πρόταση συνολικής αναβάθμισης της πόλης όπου περιφράσσονται όλοι οι σημαντικοί δημόσιοι χώροι που βρίσκονται στο Κέντρο. Αυτή η τακτική έρχεται σε αντίθεση με την Διεθνή Χάρτα για την Προστασία των Ιστορικών Πόλεων, η οποία με τον όρο «προστασία των ιστορικών πόλεων» λέει ότι «εννοούνται τα αναγκαία μέτρα για την προστασία, διατήρηση και αποκατάστασή τους όπως επίσης για την ανάδειξη και προσαρμογή τους στη σύγχρονη ζωή».

Τί σημαίνει, τελικά, περίφραξη σε επίπεδο συμβολικό, σημειολογικό και αντιληπτικό? Σημαίνει απομόνωση. Τί σημαίνει απομόνωση? Τί σηματοδοτεί η απομόνωση? Σηματοδοτεί, σε κοινωνικό επίπεδο, μια εκστατική, δεισιδαιμονική αντιμετώπιση του πολιτιστικά υπέρτερου, εδώ της αρχαιότητας, από το πολιτιστικά κατώτερο, που εδώ είναι η σύγχρονη Ελλάδα. Εμποδίζει, δηλαδή, την βιωματική σχέση κοινωνίας-αρχαιοτήτων και την μετατρέπει σε δεισιδαιμονική έκσταση θεμελιωμένη σε μία άγνοια. Η απομόνωση είναι ουσιαστικά η αδυναμία συνδιαλλαγής με το παρελθόν - συνδιαλλαγής της σύγχρονης Ελληνικής κοινωνίας με το παρελθόν της -- και προδίδει την πολιτιστική στέρηση αυτής της κοινωνίας. Είναι αυτή η εικόνα που θέλουμε να έχουμε για τους εαυτούς μας? Η πόλη είναι ενιαία, πρέπει να είναι ενιαία. Πρέπει να συνδιαλέγεται με το πολιτιστικό της παρελθόν και να διεισδύει σε αυτό. Είναι αδιανόητο να μην γίνεται κάτι τέτοιο. Στην Αθήνα, όμως, δεν γίνεται.

Η Ενοποίηση των Αρχαιολογικών Χώρων υποτίθεται ότι θα πέρναγε μέσα στον σχεδιασμό, την δομή, την διάρθρωση της πόλης αυτήν την παράμετρο, υποτίθεται ότι θα την αναδείκνυε. Είναι άλλωστε χαρακτηριστικό και του έργου του Δ. Πικιώνη, του πνεύματος του Δ. Πικιώνη. Ο Δ. Πικιώνης χρησιμοποιεί προγενέστερο δομικό υλικό, χρησιμοποιεί προγενέστερα πρότυπα που ξεκινάν από την αρχαιότητα, περνάν από το Βυζάντιο, φθάνουν στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική, τα συνθέτει, γιατί είναι ένας μοναδικός συνθέτης, και τα εισάγει στον κηρηγμένο αρχαιολογικό χώρο. Συνδιαλέγεται με την αρχαιότητα παράγοντας μια σύγχρονη αρχιτεκτονική.

Σε τελική ανάλυση, αυτό το οποίο έχουμε είναι μια διάσπαση της ιστορικής συνέχειας της πόλης. Την ιστορική συνέχεια, που υποτίθεται ότι προσπαθούμε να την αναδείξουμε, τελικά την διασπάμε μέσα από την οργάνωση απομονωμένων θυλάκων που τους έχουμε για να πηγαίνουν οι πεζοί και να παρατηρούν εκστατικοί και να θαυμάζουν από μακρυά το πεδίο της αρχαιότητας. Ο αρχαιολογικός χώρος, δηλαδή, υποβαθμίζεται και απομακρύνεται από το πεδίο της σύγχρονης κοινωνικής ζωής στο πεδίο της επιστημονικής αναζήτησης κάποιων ειδικών (αρχιτεκτόνων, αρχαιολόγων κλπ). Δημιουργείται, τελικά, μια άλλη αρχαία πόλη έξω από την σύγχρονη πόλη και ξένη προς αυτήν.

Ποιός είναι ο στόχος --- και το θέμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον --- ενός έργου, ενός ΥΠ.ΠΟ., ενός ΥΠΕΧΩΔΕ? Η ευαισθητοποίηση του πολίτη. Η παιδεία μας είναι ο στόχος.

Να πω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: τα διατηρητέα κτίρια. Πόσες διαμαρτυρίες, πόσες ενστάσεις δεν έχουν γίνει για αυτά. Πόσοι φορείς, ιδιώτες, επιστήμονες, γενικά οι τοπικές κοινωνίες, διαμαρτύρονται για τα διατηρητέα κτίρια, τα οποία καταρρέουν, δεν προστατεύονται επαρκώς, δεν χρησιμοποιούνται καταλλήλως. Σκεφτείτε παράλληλα πόσες ελάχιστες διαμαρτυρίες υπάρχουν από την κοινωνία μας για κάστρα που πέφτουνε, για εκκλησάκια βυζαντινά που καταστρέφονται από τους παπάδες που τα λειτουργούνε ή πέφτουνε απλά, για αρχαιότητες που επίσης καταστρέφονται. Ο λόγος που η κοινωνία μας ασχολείται με το λιγότερο σημαντικό και όχι το ουσιώδες είναι ότι το κτίριο το βλέπουμε, το κτίριο βρίσκεται μέσα στην πόλη μας, στην διαδρομή μας. Τον αρχαιολογικό χώρο έχει καθιερωθεί, και από ό,τι βλέπω επιχειρείται αυτό να συνεχιστεί, να μην τον βλέπουμε, να βρίσκεται στο πεδίο των ειδικών, στο πεδίο του θαυμασμού του πολίτη για τον χώρο και για τους ειδικούς.Το αποτέλεσμα θα είναι να μην προχωρήσει ποτέ η ευαισθητοποίηση του πολίτη για το θέμα των αρχαιοτήτων. Αυτό, φυσικά, είναι οξύμωρο. Χάνουμε τον στόχο μας που είναι η ευαισθητοποίηση του πολίτη. Το ΥΠΠΟ αυτόν τον στόχο πρέπει να έχει. Μόνον άμα ευαισθητοποιηθεί ο πολίτης θα υπάρχουν οι πολιτικές σχέσεις για να δοθούν περισσότερα χρήματα, για να προωθηθεί και μια πολιτιστική πολιτική καλλίτερη. Πρόκειται για κοντόφθαλμη οπτική, είτε είναι του ΥΠΠΟ είτε είναι οποιουδήποτε άλλου.

Έχουμε να κάνουμε με μια πολιτική που έχει σχέση με το μνημείο. Το μνημείο είναι στοιχείο του παρελθόντος που έχει εγγραφεί στην εθνική συλλογική μας μνήμη. Πώς θα το περάσουμε στην συλλογική μας μνήμη αν δεν το δούμε, δεν το βιώσουμε, δεν γίνει μέρος της καθημερινότητάς μας, αν δεν περάσει μέσα στην αστική μας ζωή?

Ο ομιλητής αναφέρθηκε στην ανάγκη ενός γενικότερου πλαισίου στο οποίο θα έπρεπε να εντάσσονται και τα έργα της Ενοποίησης των Αρχαιολογικών Χώρων και το οποίο θα προστατεύει τα δικαιώματα των κατοίκων των σχετιζομένων περιοχών. Τέλος , πρότεινε συγκεκριμένη λύση για το θέμα της πρόσβασης της Ακρόπολης από τους τουρίστες.

Σχετικά με την ένταξη των έργων της Ενοποίησης των Αρχαιολογικών Χώρων σε ένα ευρύτερο σχέδιο για την πόλη, υπάρχουν δύο επιχειρήματα.:

Δεν προϋπήρχε λοιπόν ευρύτερο σχέδιο για την αντιμετώπιση σε όλο το βάθος και την έκταση των κυκλοφοριακών, συγκοινωνιακών και οικονομικών προβλημάτων καθώς και των προβλημάτων που άπτονται των χρήσεων γης --παράδειγμα περιοχή Θησείου-- και των πεζοδρομήσεων στις εν λόγω περιοχές. Και ακριβώς γι' αυτό, είχαμε προτείνει τότε στον πρόεδρο της ΕΑΧΑ να εκπονηθεί μια μελέτη, την οποία ονομάσαμε «Μελέτη - Πλαίσιο». Η πρόταση είχε γίνει αποδεκτή και κάλυπτε τα ακόλουθα θέματα:

Άρα η προσέγγιση των τουριστών στους αρχαιολογικούς χώρους με όχημα (μέχρι κάποιου σημείου εγγύτητας), είναι πρακτική ανάγκη και όχι ιδεολογική θέση. Η προσέγγιση αυτή μπορεί να γίνει είτε με τα ίδια τα τουριστικά λεωφορεία (συνήθως των 50 θέσεων), τα οποία εκτελούν τις υπόλοιπες τουριστικές μετακινήσεις είτε με άλλα, κατάλληλα για τους αρχαιολογικούς χώρους, οχήματα. Η Μελέτη-Πλαίσιο ξεκίνησε εύλογα με τη δεύτερη εναλλακτική. Προτάθηκε να σταματούν τα πούλμαν σε επιλεγμένα οικόπεδα, σε μια ακτίνα μεγαλύτερη, και το τουριστικό πλήθος να μεταβιβάζεται σε ένα ενδιάμεσο δημόσιο μέσο μεταφοράς, το οποίο θα προσεγγίζει τα σημεία του αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Χαρακτηριστικά του μέσου αυτού είναι:

Η συνεχής κυκλοφορία είναι ουσιώδης λεπτομέρεια.

Η υλοποίηση αυτής της ιδέας αποθαρρύνθηκε από τα τουριστικά γραφεία και τα γραφεία των ιδιοκτητών των τουριστικών λεωφορείων. Το επιχείρημά τους βασίστηκε στη δυσκολία διαχείρισης των επιβατών των τουριστικών λεωφορείων και στην καθυστέρηση της επί- και απο-βίβασης. Πόσο μάλλον όταν μεσολαβήσει ένα δεύτερο όχημα.

Ως παράδειγμα προς μίμηση, ο ομιλητής έφερε την πόλη της Ρώμης, όπου με την ευκαιρία των εορταστικών εκδηλώσεων για το έτος 2000, οργανώθηκε ένα σύστημα μεταφοράς του τουριστικού πλήθους που ονομάζεται «Γραμμή J», και έχει τα εξής χαρακτηριστικά:

Ο ομιλητής έστρεψε την προσοχή του ακροατηρίου στο γεγονός της ύπαρξης αξιόλογης πανίδας στον Λόφο του Φιλοπάππου (αρκετά είδη προστατεύονται και περιλαμβάνονται στα παραρτήματα ΙΙ & ΙΙΙ της Διεθνούς Σύμβασης της Βέρνης για τη διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης, Νόμος 1335/1983, στα παραρτήματα ΙΙ και ΙV της Οδηγίας 92/43 ΕΟΚ, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας, ΚΥΑ 33318/3028/1998 και στο Παράρτημα Ι της Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ για την προστασία των άγριων πουλιών). Αναφέρθηκε επίσης στις αρνητικές επιπτώσεις που πιθανόν να έχουν στην άγρια ζωή του λόφου τα έργα ανάπτυξης που εκτελούνται εκεί στο πλαίσιο της Ενοποίησης των Αρχαιολογικών Χώρων.

Ο λόφος του Φιλοπάππου λειτουργεί στις μέρες μας ως αστικό πάρκο και ως χώρος αρχαιολογικού ενδιαφέροντος και πολιτιστικών εκδηλώσεων για τους κατοίκους και επισκέπτες της Αθήνας και περιβάλλεται από δρόμους μέτριας ως μεγάλης κυκλοφορίας και από πυκνοδομημένες περιοχές. Παρόλα αυτά ο λόφος φιλοξενεί μια αξιόλογη πανίδα, και ιδιαίτερα ορνιθοπανίδα, τόσο σε ποικιλία όσο και σε μέγεθος των πληθυσμών.

Κατά την εργασία πεδίου, που έγινε στο πλαίσιο της εκπόνησης της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για τα έργο «Συνολική Ανάδειξη Αρχαιολογικού Χώρου Φιλοπάππου», εντοπίστηκαν περιοχές που έχουν σημασία για τη διατήρηση της πανίδας του Λόφου καθώς και μια τάση προτίμησης των επί μέρους βιοτόπων από τα διάφορα είδη, πληροφορία που θα έπρεπε να ληφθεί σοβαρά υπόψη κατά την εκτέλεση των έργων ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου.

Σημειώνεται ιδιαίτερα η παρουσία στο λόφο δύο και ενός αυστηρά προστατευόμενων ειδών ερπετών και θηλαστικών αντίστοιχα (Παράρτημα ΙΙ της Διεθνούς Σύμβασης της Βέρνης για τη διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης, Νόμος 1335/1983) καθώς και τουλάχιστον τεσσάρων αυστηρά προστατευόμενων ειδών πουλιών (Παράρτημα Ι Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ για την προστασία των άγριων πουλιών).

Ως σημαντική περιοχή για τα πουλιά και άλλες ομάδες ζώων, χαρακτηρίστηκε μια ζώνη στο κέντρο περίπου του λόφου, που τουλάχιστον μέχρι την περίοδο των αυτοψιών, δεχόταν τις λιγότερες ανθρώπινες πιέσεις (πλαγιά πίσω από το θέατρο της Δώρας Στράτου και περιοχή Κοίλης). Στη ζώνη αυτή παρατηρήθηκαν οι μεγαλύτεροι πληθυσμοί ερπετών και λεπιδοπτέρων. Ειδικά πάντως σε ότι αφορά στα πουλιά, ακόμα και οι θαμνότοποι και τα δασάκια που βρίσκονται έξω από τα όρια της χαρακτηριζόμενης ως σημαντικής περιοχής είναι επίσης αξιόλογες ζώνες για την παραμονή, τη διατροφή και το φώλιασμα αρκετών από τα είδη που καταγράφηκαν.

Πίνακες που παρουσιάζουν με λεπτομέρεια τα είδη της πανίδας αλλά και της χλωρίδας του λόφου του Φιλοπάππου μπορεί να βρει κανείς στη Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων της Συνολικής Ανάδειξης Αρχαιολογικού Χώρου Φιλοπάππου. Συνολικά καταγράφηκε η παρουσία 4 ειδών πεταλούδων, 6 ειδών ερπετών, 3 ειδών θηλαστικών και 94 είδη πουλιών.

Ο συντονιστής της συζήτησης, αφού επανέλαβε την διευκρίνιση του κ. Καρρά ότι Ελληνική Εταιρεία λειτουργεί ως φιλόξενος οικοδεσπότης αλλά δεν έχει θέσεις επί του θέματος, χωρίς αυτό να αποκλείει ότι πρόκειται να αποκτήσει στο άμεσο μέλλον, συνόψισε τα θέματα που αναφέρθηκαν στις εισηγήσεις ως εξής:

Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων Αθήνας Α.Ε. , Συνολική Ανάδειξη Αρχαιολογικού Χώρου Φιλοπάππου, Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων. Μελετητής: Νίκος Γιαννάκης. Επιβλέποντες ΕΑΧΑ ΑΕ: Μάρω Παπαδοπούλου, Γιώργος Μαϊστράλης, Νέστορας Μαυρόπουλος. Αθήνα, Οκτώβριος 2001

2