Άποψη της Ακρόπολης από τον Ελαιώνα, 1917, Λάδι σε Μουσαμά, 22,5×33 εκ.
Μηλιάδης Στέλιος (πινακοθήκη της Βουλής)

ΙΕΡΑ ΟΔΟΣ
Οδός της αρχαιότητας που συνέδεε την Αθήνα με την Ελευσίνα. Είχε μήκος 22 χιλιομέτρων Ξεκινούσε από την Ιερά Πύλη του Κεραμικού και κατέληγε στο ιερό της Ελευσίνας. Από την οδό αυτή περνούσε η πομπή των Ελευσίνιων Μυστηρίων και γι αυτό ονομάστηκε Ιερά Οδός.
Ο περιηγητής Πολέμων και ο Παυσανίας έχουν περιγράψει ότι επί της Ιεράς Οδού υπήρχαν ναοί, βωμοί, αγάλματα θεών, ηρώα, τάφοι και ανδριάντες πολιτών.
Οι ξένοι περιηγητές, λογοτέχνες και χαρτογράφοι περιγράφουν με δέος τον Ελαιώνα της Αθήνας. Η Ιερά Οδός αποτελούσε έως και το 1955 την μοναδική αρτηρία οδικής επικοινωνίας της Αθήνας με την Δυτική Αθήνα και με την Πελοπόννησο.

ΙΕΡΑ ΟΔΟΣ (απόσπασμα)
Άγγελος Σικελιανός

Από τη νέα πληγή που μ’ άνοιξεν η μοίρα
έμπαιν’ ο ήλιος θαρρούσα στην καρδιά μου
με τόση ορμή, καθώς βασίλευε, όπως
από ραγισματιάν αιφνίδια μπαίνει
το κύμα σε καράβι π’ ολοένα
βουλιάζει… Γιατί εκείνο πια το δείλι
σαν άρρωστος, καιρό, που πρωτοβγαίνει
ν’ αρμέξει ζωή απ’ τον έξω κόσμον, ήμουν
περπατητής μοναχικός στο δρόμο
που ξεκινά από την Αθήνα κι έχει
σημάδι του ιερό την Ελευσίνα.
Τι ήταν για μένα αυτός ο δρόμος πάντα
σα δρόμος της Ψυχής… Φανερωμένος
μεγάλος ποταμός, κυλούσε εδώθε
αργά συρμένα από τα βόδια αμάξια,
γεμάτα αθεμωνιές ή ξύλα, κι άλλα
αμάξια, γοργά που προσπερνούσαν
με τους ανθρώπους μέσα τους σαν ίσκιους…

—————————————————————————-
Ο Αμερικανός συγγραφέας Χένρι Μίλερ γράφει το 1939 επισκεπτόμενος της Ελλάδα: «Πολλές φορές, ακολουθώντας την Ιερά Οδό από το Δαφνί προς τη θάλασσα, νόμισα πως τρελαίνομαι. (…) Δεν έπρεπε να κυλάμε με αμάξια στην Ιερά οδό, όπως σ’ έναν αυτοκινητόδρομο τούτο είναι μια ιεροσυλία. Έπρεπε να βαδίζουμε, να βαδίζουμε, όπως οι άνθρωποι των αλλοτινών καιρών, και ν’ αφήνουμε όλο μας το είναι να πλημμυρίζει από φως. Δεν βρίσκεται κανείς εδώ σ’ έναν από τους μεγάλους δρόμους της χριστιανοσύνης. Αυτό τον δρόμο τον χάραξαν πόδια παγανιστικά, πόδια ευλαβικά, πορευόμενα προς τη μύηση, προς την Ελευσίνα…». (Φιλολογικές διαδρομές στην Ελλάδα, ΠΑΤΑΚΗΣ).

—————————————————————————-
Ο Οργανισμός Ρυθμιστικού και Προστασίας Αθήνας (ΟΡΣΑ) τον Μάρτιο του 1991 είχε καταθέσει μια ενδιαφέρουσα πρόταση για την Ιερά Οδό με τίτλο «ΔΥΤΙΚΗ ΠΥΛΗ – σχέδιο πλαίσιο». Εισαγωγικά ο ΟΡΣΑ προδιέγραφε:

Η ταυτότητα της περιοχής Παρέμβασης - Στόχοι και Κατευθύνσεις του Προγράμματος

Η ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ Ο ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕ ΑΛΛΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΙΩΣ, ΣΤΟΝ ΕΛΑΙΩΝΑ, ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΟΔΟ, ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ, ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΖΑΠΠΕΙΟΥ ΛΥΚΑΒΗΤΤΟΥ, ΣΤΗ ΣΥΓΓΡΟΥ (ΦΙΞ)
Η πρώτη παρέμβαση περιλαμβάνει την ανάπλαση της περιοχής του Ελαιώνα, την ανάδειξη του άξονα της Ιεράς Οδού και των κατά μήκος αυτής σημαντικών Ιστορικών μνημείων, τοπίων, αρχαιολογικών και ελεύθερων χώρων μέχρι την Ελευσίνα (Δαφνί, Ιερό Αφροδίτης, Λόφος Ηχούς, Σπήλαιο Πανός, Λίμνη Κουμουνδούρου, Αρχαιολογικός χώρος Ελευσίνας). Δημιουργείται έτσι ένα αρχαιολογικό πάρκο στην απόληξη της Ιεράς Οδού, που αποτελεί τη «Δυτική Πύλη» της Αθήνας. Με την παρέμβαση αυτή ολοκληρώνεται η Ενοποίηση των Αρχαιολογικών Χώρων της Αθήνας σε περιφερειακό επίπεδο.
Ακολουθούσαν οι περιγραφές τριών ακόμα παρεμβάσεων σε άλλες περιοχές της Αθήνας και το κείμενο τελείωνε ως εξής:
Με τις παρεμβάσεις αυτές παρέχεται η δυνατότητα να διαμορφωθεί μια καινούργια σχέση ανάμεσα στο κορεσμένο κέντρο και τις ελλείψεις του σε σειρά χρήσεων, που δεν μπορούν να ενταχθούν σ’ αυτό, αλλά μπορεί να αναζητηθούν στην περίμετρο του.
Στις παραπάνω ενότητες παρεμβάσεων που αποτελούν αστικές αναπλάσεις μεγάλης εμβέλειας οργανώνονται οι υπάρχουσες χρήσεις ή εντάσσονται συμπληρωματικές. Έτσι θα προωθηθεί μια αποκέντρωση για να μπορέσει η πόλη να επανακτήσει τη φυσιογνωμία ενός σύγχρονου αστικού κέντρου και μάλιστα με όλες τις ιδιαιτερότητές του ιστορικές και λειτουργικές, όπως αυτό της Αθήνας, και να αποκτήσει μέσα στον πυρήνα της πολλούς, αλλά συμπληρωματικούς μεταξύ τους πόλους αναφοράς

Σχόλιο: Δεκαπέντε χρόνια μετά δεν είδαμε να υλοποιείται η πρώτη παρέμβαση που προέβλεπε «την ανάπλαση του Ελαιώνα και την ανάδειξη του άξονα της Ιεράς Οδούς και των κατά μήκος αυτής σημαντικών Ιστορικών μνημείων, τοπίων κ.τ.λ. Το αντίθετο μάλιστα….

—————————————————————————-
Από τα πρακτικά της ανοικτής 4ης Συνεδρίασης του Νομαρχιακού Συμβουλίου αντιγράφουμε το απόσπασμα από την ομιλία του Νομάρχη της Αθήνας κ.Σγουρού, 15 Μαρτίου 2005:

2.2.β.1). Η περιοχή του Ελαιώνα (βλ. Α1 στο χάρτη),
Η περιοχή έχει έκταση 9000 περίπου στρεμμάτων στους δήμους Αθηναίων, Αιγάλεω, Περιστερίου, Ταύρου και Ρέντη, με Προεδρικά Διατάγματα αναθεωρημένου Ρυμοτομικού Σχεδίου του 1995 και του 1996 που προβλέπουν: δημιουργία ελεύθερων χώρων, πρασίνου και αναψυχής στο 30% της έκτασης, στην 1η δεκαετία εφαρμογής και 35% στη δεύτερη δεκαετία, οργάνωση των μη οχλουσών βιομηχανικών δραστηριοτήτων και απομάκρυνση των οχλουσών καθώς και ανάδειξη της ιστορικής φυσιογνωμίας της περιοχής.
Το ΥΠΕΧΩΔΕ σταμάτησε τις πράξεις εφαρμογής, που συνεχίζουν με βραδείς ρυθμούς οι δήμοι και κάποιοι ιδιώτες.
Η καθυστέρηση στην εφαρμογή του Δ/τος αποβαίνει σε βάρος της υλοποίησης του θεσμοθετημένου πρασίνου που προβλεπόταν μέσα σε 20 χρόνια να φτάσει στα 3.000 στρέμματα .
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ για τον Ελαιώνα:

• A. Να προβούμε σε διαβήματα προς το ΥΠΕΧΩΔΕ για την απεμπλοκή των πράξεων εφαρμογής και επιτάχυνση των διαδικασιών υλοποίησης του πρασίνου.
• B. Να ζητήσουμε τη συμμετοχή μας και μάλιστα το συντονιστικό μας ρόλο, στον φορέα διαχείρισης, όπου συμμετέχουν οι δήμοι, έχει όμως και αυτός προβλήματα λειτουργίας.

Σχόλιο: Δύο χρόνια μετά την συνεδρίαση του Νομαρχιακού Συμβουλίου και την παραπάνω τοποθέτηση του κ.Σγουρού δεν έχουμε υπ΄ όψιν μας κάποια πρωτοβουλία ή ενέργεια από την Νομαρχία της Αθήνας που να αφορά τον Ελαιώνα.

—————————————————————————-

Τοποσήματα (landmarks) και κομβικά σημεία στο αρχαίο ελληνικό τοπίο

Ο Αλέξανδρος Μποφίλας1, στην ομιλία του με θέμα «Φυτεύσεις και τοποσήματα στην αρχαία Ελλάδα» ανέφερε ότι, σύμφωνα με τη μελέτη του «Ανάδειξη της Ιεράς Οδού από την Αρχαία Αγορά των Αθηνών μέχρι το Ιερό της Δήμητρας και της Κόρης στην Ελευσίνα», προέκυψε ότι οι θέσεις των αρχαίων ναών και άλλων κομβικών στοιχείων υποδομής του δρόμου ακολουθούν συγκεκριμένη διάταξη (!) με ενιαίες αποστάσεις πέντε αρχαίων αττικών σταδίων (924 μ.) μεταξύ τους, η οποία γίνεται αντιληπτή ακόμα και από τα σωζόμενα υπολείμματα. Τα στοιχεία αυτά είναι τα εξής:
Ναός Δήμητρας και Κόρης Αθηνών, Ακρόπολις Αθηνών, Ελευσίνιον, Αρχαία Αγορά, Κεραμεικός (Ιερά Πύλη, Δίπυλον, Κατάληξη Δημοσίου Σήματος, Ναός Αγίας Τριάδας), Κτήμα Χασεκή με Κονάκι και Κρήνη στον χώρο του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Ι. Ναός Αγίου Σάββα (θέση Ιερής Συκιάς και Ναού Δήμητρας)/ Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου (θέση Ναού Διός)/ Θέση Τύμβου Kaupert/ Κορυφή Προφήτη Ηλία με Ιερό Ναό/ Μονή Δαφνίου (θέση ναού Απόλλωνος ή Φορβά)/ Ιερόν Αφροδίτης2/ Μαρμάρινος Λίθος στον Λόφο Ηχούς (αρχαίο όριο Αθηνών – Ελευσίνος)/ Μαρμάρινος Λίθος με επιγραφή/ Πύργος – Τύμβος Ασπροπύργου/ Ρωμαϊκή Γέφυρα Ελευσινιακού Κηφισού/ Ιερός Ναός Αγίου Ζαχαρία (πιθανή θέση Ναού Τριπολέμου)/ Ιερόν Δήμητρας και Κόρης/ Αρχαίο Λιμάνι Ελευσίνος.»

Σημειώσεις:
1. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, «ωραίο, φρικτό κι απέριτο τοπίον», ημερίδα. Η έκδοση έγινε από τις ΝΗΣΙΔΕΣ. Ο Αλέξανδρος Μποφίλας σπούδασε Αρχιτεκτονική Τοπίου στο Πολυτεχνείου του Μονάχου. Η ενδιαφέρουσα εισήγησή του στις σελ.109 – 119.
2. Με έντονα γράμματα είναι τα τοποσήματα (landmarks) που βρίσκονται στο Χαϊδάρι.

—————————————————————————-

Ο Φραγκίσκος Σατωμπριάν περιγράφει την Ιερά Οδό, τον Κηφισό και τον Ελαιώνα, 1806

Το 1806 επιβιβάζεται σ΄ ένα εμπορικό πλοίο στην Τεργέστη (Ιταλία) το οποίο πήγαινε στην Σμύρνη (Τουρκία). Συμφωνεί με τον καπετάνιο να τον αποβιβάσει νότια της Πελοποννήσου, στην Μεθώνη, με την προοπτική να συναντήσει το πλοίο, μερικές ημέρες αργότερα, στο Σούνιο έτσι ώστε να συνεχίσει το ταξίδι του για Σμύρνη, Κωνσταντινούπολη, Αγίους Τόπους κ.α.
Ο Σατωμπριάν φτάνει στην Μεθώνη, επισκέπτεται την Τρίπολη, το Άργος, διανυκτερεύει στην Ελευσίνα -προετοιμάζεται ψυχικά και πνευματικά -, για να επισκεφτεί μέσω της Ιερά Οδού την Αθήνα…
Αντιγράφουμε από το Οδοιπορικό του:
«…Τέλος πάντων, η μεγάλη μέρα που μας είδε να μπαίνουμε στην Αθήνα στην Αθήνα, ξημέρωσε. Στις 23 Αυγούστου (1806), στις τρεις το πρωί, είμαστε όλοι επάνω στ΄ άλογά μας. Κι΄ αρχίσαμε να παρελαύνουμε, σιωπηλοί, από την Ιερά Οδό. Πρέπει να βεβαιώσω πως κι΄ ο πιο ευλαβικός από τους μυημένους στα Ελευσίνια Μυστήρια, δε θα ένοιωσε ποτέ τη δική μου συγκίνηση. Όλοι είχαμε φορέσει τα γιορτινά μας, ο γιαννίτσαρος είχε «γυρίσει» τα μέσα – έξω του τουρμπανιού του, και – γεγονός εξαιρετικό – είχε τρίψει και ξυστρίσει τ΄ άλογα. Περάσαμε την κοίτη ενός χείμαρρου, του Σαρανταπόταμου –ίσως νάταν ο Ελευσίνιος Κηφισσός – είδαμε κάποια λείψανα χριστιανικών ναών, χτισμένων ίσως πάνω στον τάφο εκείνου του Ζάρηκα, που ο Απόλλων του είχε διδάξει τη μουσική. Κάποια άλλα ερείπια μας δείχναν σε ποιο σημείο υψωνόνταν τα μνήματα του Εύμολπου και του Ιπποθόντα
Το πρώτο, που χτύπησε τα μάτια μου, ήταν η Ακρόπολη, φωτισμένη από τον ήλιο, που μόλις είχε βγει… Παρουσίαζε ένα συγκεχυμένο σύνολο από τα κιονόκρανα των Προπυλαίων, τις κολώνες του Παρθενώνα, το ναό του Ερεχθείου, τις επάλξεις ενός τείχους φορτωμένου κανόνια, από τα γοτθικά ερείπια των χριστιανών κι΄ από τις καλύβες των Οθωμανών…
…Η Αθήνα υψώνεται μέσα σε μια πεδιάδα, ζωσμένη από μια σειρά βουνών που καταλήγει στην θάλασσα. Από τη θέση, που έβλεπα αυτή την πεδιάδα φαινόταν χωρισμένη σε τρεις ζώνες. Η πρώτη ζώνη … ήταν ακαλλιέργητη και σκεπασμένη ρείκια. Η δεύτερη, είχε χωράφια οργωμένα και νιοθερισμένα. Κι΄ η τρίτη, ήταν ένα μακρύ δάσος από λιόδεντρα, που απλωνόταν κάπως κυκλικά από τις πηγές του Ιλισσού ως τους πρόποδες του Άνχεσμου κι΄ ως το λιμάνι του Φαλήρου. Κυλάει ο Κηφισσός μέσ΄ απ΄ αυτό το δάσος, που γέρικο καθώς είναι, φαίνεται να ξεκινάει από την ελαία, που ξεπετάχτηκε από τη γη με πρόσταγμα της Αθηνάς…
…Μπήκαμε στο ελαιώνα… Σε λίγο είδαμε την κοίτη του Κηφισσού, ανάμεσα σε κορμούς λιόδεντρων, που τον ζώνανε γέρικες ιτιές. Ξεπέζεψα για να χαιρετήσω τον ποταμό και για να πιω από το νερό του, αλλά μόλις βρήκα το νερό, που μου χρειάζονταν σε μια λακουβίτσα, σιμά στην όχθη• όλο τ΄ άλλο νερό το είχαν «στρέψει» για να ποτίζουν τον Ελαιώνα. Πάντα μου άρεσε πολύ να πίνω από το νερό των φημισμένων ποταμών, που μου έλαχε να τους περάσω. Έχω πιεί, λοιπόν από τα νερά του Μισισιπή, του Τάμεση, του Ρήνου, του Πάδου, του Τίβερη, του Ευρώτα, του Κηφισού, του Έρμου…
Βγαίνοντας από τον Ελαιώνα, κι εκεί που θάταν ο εξωτερικός Κεραμεικός, βρήκαμε ένα περιτειχισμένο περιβόλι. Και χρειαστήκαμε ακόμα δρόμο μισής ώρας, για να φτάσουμε στην Αθήνα, διαβαίνοντας μέσα από τ΄ άχυρα των θερισμένων σιταριών. Ένα νεόχτιστο τείχος, που μόλις το είχαν επισκευάσει, και, που έμοιαζε με περιτοίχισμα κήπου, έζωνε την πόλη. Δρασκελίσαμε την πύλη και περάσαμε σε αγροτικά δρομάκια, δροσερά και καθάρια. Κάθε σπίτι, έχει το περιβολάκι του: πορτοκαλιές και συκιές. Ο λαός μου φάνηκε εύθυμος και περίεργος. Δεν είχε καθόλου το σκυθρωπό ύφος, που είχαν οι Μωραϊτες…»

Σατωμπριάν, «Οδοιπορικό στην Ελλάδα», Δωδώνη

—————————————————————————-

Από την Αθήνα στην Ελευσίνα, 1850
Γουσταύος Γλωμπέρ

«Σήμερα, Τετάρτη 25 Δεκεμβρίου, ανήμερα των Χριστουγέννων, ξεκινήσαμε από την Αθήνα στις 9 το πρωί για την Ελευσίνα (Λεψίνα)
Ο δρόμος μας αφήνει δεξιά το δρόμο του Πειραιά και μπαίνει σ΄ έναν ελαιώνα. Ένας ουρανός σταχτοκύανος, βαθύς, φτιαγμένος από παχιά στρώματα το ένα πάνω στο άλλο, με φωτερά γαλάζια ανοίγματα, ξεχώριζε σε μεγάλα κομμάτια ανάμεσα στις γκριζοπράσινες φυλλωσιές των λιόδεντρων. Νερό δίπλα στο δρόμο και στα καλλιεργημένα χωράφια, ανάμεσα στους κορμούς των δένδρων• μικρά ρυάκια περνούν κάτω από γέρικους λιανισμένους κορμούς. Αριστερά ο Βοτανικός Κήπος…»
Γ. Φλωμπέρ, «Το ταξίδι στην Ελλάδα», Ολκός