Κίνδυνοι και προβήματα διαφύλαξης των Έργων Ακροπόλεως-Φιλοπάππου

Γαβριήλ Παπασαράντης

Εκπρόσωπος της Συντονιστικής Επιτροπής της Λαϊκής Συνέλευσης Κατοίκων για το Λόφο του Φιλοπάππου

Τα Έργα Ακροπόλεως-Φιλοπάππου του Δημήτρη Πικιώνη συγκινούν όλους, ειδικούς και μη. Αυτό ήταν βασική σκέψη μας όταν σχεδιάζαμε το περιεχόμενο και τον χαρακτήρα αυτής της ημερίδας. Έπρεπε στην συζήτηση αυτή να εξασφαλιστεί η ζωντανή συμμετοχή όλων όσων καθημερινά κάνουν έναν περίπατο στα λιθόστρωτα, πίνουν έναν καφέ στον Λουμπαρδιάρη, ανάβουν ένα κερί στον Άη-Δημήτρη και διαβάζουν ένα βιβλίο στο Άνδηρο. Έπρεπε, επίσης, να εξασφαλίσουμε εκείνη την ποιότητα ομιλητών, η οποία θα έκανε δυνατή την απόδοση της οικουμενικότητας του έργου του Πικιώνη που ενσωματώνει όλη την αρχιτεκτονική παράδοση του Ελληνισμού με τα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής του και με στοιχεία της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής σοφίας. Το έργο κηρύχτηκε μνημείο σύγχρονης αρχιτεκτονικής το 1996, με εξαίρεση τον Αη-Δημήτρη που είχε κηρυχθεί μνημείο από το 1958. Η μόνη πρακτική σημασία που έχει μέχρι στιγμής αυτή η κήρυξη είναι ότι δεν μπορεί ξαφνικά να μπει μία μπουλντόζα και να αρχίσει να ξηλώνει τα λιθόστρωτα, όπως ακριβώς έγινε με το έργο της ομάδας Βασιλειάδη στο χώρο στάθμευσης στο Διόνυσο. Εκεί, ξηλώθηκε το λιθόστρωτο πού ήταν φτειαγμένο από γρανίτες Βεζουβίου και αντικαταστάθηκε από μπετόν με την αισθητική ενός σταθμού των ΚΤΕΛ.

Ας δούμε, όμως, τί συμβαίνει με το θέμα που μας αφορά. Εδώ έχουμε επεμβάσεις είτε επάνω στο μνημείο είτε στον αμέσως περιβάλλοντα χώρο, οι οποίες συσσωρεύονται και αλλοιώνουν τη μορφή του, το νόημά του και τη χρήση του. Αυτές οι επεμβάσεις γίνονται τόσο από κρατικούς φορείς όσο και από ιδιώτες.

SLIDES - ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ

Ξεκινάμε από τον Άρειο Πάγο, όπου δείχνουμε τα λιθόστρωτα να πλέουν μέσα στην άσφαλτο. Κάποιοι θεώρησαν ότι αυτή είναι το πρέπον συμπλήρωμα του έργου. Εδώ δίνεται η εντύπωση ότι κάποιος παράξενος έβαλε μερικές πέτρες μέσα στην μέση της ασφάλτου.

Προχωράμε πιο κάτω όπου βλέπουμε την περίφραξη με τα επαναλαμβανόμενα τυποποιημένα σχήματα των καγκέλων να προβάλλεται ακριβώς δίπλα στα ακανόνιστα σχήματα των επεξεργασμένων λίθων. Βλέπουμε επίσης τα αποτυπώματα από τις ρόδες των αυτοκινήτων που διέρχονται ή παρκάρουν εδώ. Η χειρότερη συνέπεια από την διέλευση των οχημάτων είναι οι φθορές στα λιθόστρωτα, οι οποίες είναι διάσπαρτες σε όλο το μήκος τους.

Κατόπιν βλέπουμε τα κάγκελα της περίφραξης του Αρχαιολογικού Χώρου Φιλοπάππου, τα οποία διέρχονται μέσα από το έργο. Μάλιστα, λίγα μέτρα μετά την αρχή του περιπάτου του Φιλοπάππου, προβλέπεται να τοποθετηθεί είσοδος, η οποία θα κλείνει με τη δύση του ηλίου διακόπτοντας τον περίπατο και επιβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο την άποψη κάποιων ότι ο βραδυνός περίπατος στου Φιλοπάππου είναι άχρηστος. Και όμως ο Δ. Πικιώνης, με τις διαμορφώσεις του χώρου, μας οδηγεί στα μνημεία και στη φύση και τα κάνει προσιτά σε εμάς με τον πιο υγιή τρόπο. Αντίθετα, η Ενοποίηση, με τον τρόπο που υλοποιείται, περιφράσσει και αποκόπτει και τους τελευταίους αρχαιολογικούς και πράσινους χώρους που είχαν μείνει ελεύθεροι, ορίζοντας σαν μοναδική κατάληξη των πεζοδρόμων που έφτιαξε τις καφετέριες του Θησείου. Οι αρχαιολογικοί χώροι μετατρέπονται σε απλό ντεκόρ.

Ερχόμαστε τώρα στο Αναπαυτήριο Πικιώνη. Εδώ βλέπουμε τον παράνομα περιφραγμένο και καταπατημένο αρχαιολογικό και δασικό χώρο που χρησιμοποιείται για συνεστιάσεις με φαγητό από το catering του Λουμπαρδιάρη (δραστηριότητα η οποία δεν προβλέπεται από το μισθωτήριο) και με μουσική της αρεσκείας του πελάτη ενώ δεν υπάρχει σχετική άδεια. Εδώ βρίσκονται οι πέργολες και οι μουσαμάδες, οι οποίοι επεκτείνουν τους στεγασμένους χώρους.

Έξω ακριβώς από το εκκλησάκι υπάρχει αυτή η πινακίδα, η οποία ενημερώνει για τις δραστηριότητες catering της επιχείρησης που ενοικιάζει το Αναπαυτήριο.

Αυτός ο τσιμεντένιος δρόμος που εφάπτεται στο λιθόστρωτο και αποτελεί συνέχειά του δείχνει τους στόχους του ΥΠ.ΠΟ. για την χρήση του χώρου και προδιαγράφει την μοίρα των λιθόστρωτων σε συνδυασμό με τον δρόμο που έχει ανοιχτεί προς τα Πετράλωνα και εξασφαλίζει την διαμπερή κυκλοφορία μέσω των λιθόστρωτων.

Στο χώρο του Φιλοπάππου υπάρχουν για την ώρα δύο εστίες (διότι επιχειρείται η δημιουργία και άλλων τέτοιων εστιών) ιδιωτικών συμφερόντων, Λουμπαρδιάρης και Διόνυσος, οι οποίες έχουν αφεθεί να παρανομούν ανενόχλητα και κατ' εξακολούθησιν επηρρεάζοντας σοβαρά τον χαρακτήρα του χώρου. Οι αρμόδιες υπηρεσίες (του ΥΠ.ΠΟ., του Υπουργείου Γεωργίας, της Πολεοδομίας του Δήμου Αθηναίων) έχουν δείξει έλλειψη πρωτοβουλίας σε αυτεπάγγελτα αδικήματα. Ακόμα χειρότερα, όχι μόνο δεν αντέδρασαν με συγκεκριμένες πράξεις στις εμπεριστατωμένες καταγγελίες πολιτών, αλλά σε πολλές περιπτώσεις, ούτε καν απάντησαν όπως οφείλουν σύμφωνα με τον νόμο. Το αποτέλεσμα είναι να αναγκάζεται ο πολίτης να αναλαμβάνει το κόστος, σε χρόνο και σε χρήμα, τόσο για να ολοκληρωθεί η πολύ δύσκολη δουλειά της στοιχειοθέτησης των παραβάσεων (επειδή οι δημόσιες υπηρεσίες, γενικά, δεν είναι συνεργάσιμες) όσο και για να γίνουν οι δέουσες νομικές ενέργειες.

Αυτή η κατάσταση τροφοδοτεί τον κυνισμό με τον οποίο αντιμετωπίζονται τέτοιου είδους προβλήματα από όλες τις πλευρές. Ο κυνισμός του απογοητευμένου πολίτη λέει: «Περιμένεις να κάνουν τίποτα? Άδικα ξοδεύεις τον χρόνο και το χρήμα σου». Ο κυνισμός του αυθαιρετούντος ιδιώτη απαντά με πράξεις. Συνεχίζει τις αυθαιρεσίες του χωρίς να δείχνει ότι φοβάται τις συνέπειες των καταγγελιών έχοντας μία δικαιολογημένη σιγουριά. Τέλος, έρχεται ο κυνισμός των αρμοδίων υπηρεσιών, οι οποίες λειτουργούν σαν κινούμενη άμμος που καταπίνει καταγγελίες και μετά σιωπά.

Τί πρέπει να γίνει σήμερα:

Τί πρέπει, κατά τη γνώμη μας, να ενταχθεί στους σχεδιασμούς του ΥΠ.ΠΟ. και της Ε.Α.Χ.Α. ΑΕ.:

Η δική μας κίνηση πολιτών είναι μία ανάμεσα σε πολλές που έχουν αναπτυχθεί σε όλη την Αττική και σε άλλες πόλεις για την προστασία των ελεύθερων χώρων αλλά και της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Και οι ελεύθεροι χώροι και η αρχιτεκτονική κληρονομιά υφίστανται μια ολομέτωπη επίθεση από ιδιωτικά συμφέροντα, πολλές φορές με την σύμπραξη του κράτους. Ως κίνηση έχουμε υποστεί μιαν ιδιότυπη «δαιμονοποίηση», κυρίως μέσα στα άδυτα ορισμένων υπηρεσιών του ΥΠ.ΠΟ., εκπρόσωποι του οποίου δεν δίστασαν να μας αποκαλέσουν, ακόμη και δημόσια, `καγκελορίχτες' και `βανδάλους'. Οι υπηρεσίες αυτές έχουν επανειλημμένα βάλει εμπόδια στην προσπάθειά μας να στοιχειοθετήσουμε με δημόσια έγγραφα τις απόψεις μας. Έτσι, χρησιμοποιώντας σαν προκάλυμα τους χαρακτηρισμούς, αποφεύγουν οποιοδήποτε δημόσιο διάλογο επί της ουσίας των θεμάτων.

Το μήνυμα που εμείς θέλουμε να δώσουμε είναι ότι δεν πιστεύουμε σε μια εξιδανικευμένη κατάσταση, η οποία θα έρθει κάποτε σαν αποτέλεσμα των προσπαθειών μας, αλλά ούτε και στην πλήρη παραίτηση και την απουσία κάθε δράσης και γενικά στη μοιρολατρεία. Στην ουσία, αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι μία πάλη ανάμεσα στις δυνάμεις της αγοράς και στο νοούμενο ως δημόσιο συμφέρον. Όπως καθορίζεται από το ισχύον νομικό πλαίσιο και γίνεται εμφανές από τον τρόπο με τον οποίο παίρνονται οι αποφάσεις, αυτή τη στιγμή ο πολίτης είναι ο μόνος του οποίου η γνώμη δεν λαμβάνεται υπόψιν. Δεν υπάρχει, με εσκεμμένη κωλυσιεργία του κράτους, το απαραίτητο θεσμικό πλαίσιο που θα έδινε τη δυνατότητα στον πολίτη να έχει συγκροτημένη και βαρύνουσα άποψη για όσα γίνονται εξ ονόματός του αλλά χωρίς αυτόν. Παράδειγμα, η μη κύρωση της Σύμβασης του Άαρχους, την οποία έχει υπογράψει η χώρα μας και έχει τεθεί σε ισχύ από τον Οκτώβριο του 2001 (όπως καλλίτερα μπορούν να περιγράψουν οι ικανοί νομικοί επιστήμονες που είναι μαζί μας αυτή τη στιγμή) και που το Ελληνικό κοινοβούλιο δεν έχει μπει στον κόπο να την κυρώσει ώστε να γίνει νόμος. Όμως, σε αυτό το ίδιο διάστημα, το Ελληνικό κοινοβούλιο ήταν ιδιαίτερα απασχολημένο με το να εξυπηρετεί με φωτογραφικές τροπολογίες ιδιωτικά συμφέροντα που επεμβαίνουν με αδιαφανή και εξωθεσμικό τρόπο. Πιστεύουμε, λοιπόν, όχι ότι θα επικρατήσει η μία ή η άλλη πλευρά αλλά ότι αυτή η πάλη θα συνεχίσει να υπάρχει και ότι η δική μας συμβολή συνίσταται στο να βελτιώσουμε τους όρους με τους οποίους διεξάγεται αυτή από την πλευρά του απλού πολίτη που βλέπει να συρρικνώνεται και να αλλοιώνεται ο ζωτικός του χώρος.

Είμαστε από τους ενθουσιώδεις οπαδούς της ιδέας της Ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων. Όμως αλλοιώς την φανταζόμασταν. Η Ενοποίηση, όπως υλοποιείται τα τελευταία χρόνια, περιφράσσει και βάζει εισιτήριο και στους τελευταίους προσπελάσιμους αρχαιολογικούς χώρους -- που ήταν και παραδοσιακοί χώροι περιπάτου -- μετατρέποντάς μας είτε σε τουρίστες, αν τους επισκεφτούμε με αντίτιμο, είτε σε πελάτες των καφετεριών του Θησείου.

Σε τελείως διαφορετική κατεύθυνση έδειχναν άνθρωποι ρηξικέλευτοι και εμπνευσμένοι, όπως η Μελίνα Μερκούρη που άνοιξε τους αρχαιολογικούς χώρους και ο Δ. Πικιώνης που έδωσε σύγχρονο περιεχόμενο στα ιδανικά του Μνησικλή και των Περιπατητικών Φιλοσόφων.