Η έλλειψη εργασίας δεν αποτελεί μόνο ένα από τα σοβαρότερα κοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες κοινωνίες αλλά και ένα προσωπικό βίωμα, από την πλευρά του άνεργου με συντριπτικές επιπτώσεις στην υγεία του. Το παρόν άρθρο θα εστιάσει στη σχέση μεταξύ ανεργίας και ψυχικής υγείας.

Τι μπορεί να σημαίνει όμως η έλλειψη εργασίας για το άτομο;

«... Οταν για πρώτη φορά είδα άνεργους από κοντά, εκείνο που με τρόμαξε αλλά και μου προκάλεσε έκπληξη συγχρόνως ήταν ότι πολλοί από αυτούς αισθάνονται ντροπή που είναι άνεργοι... εκείνο τον καιρό κανείς δεν ήθελε να παραδεχθεί ότι η ανεργία είναι γεγονός γιατί αυτό θα σήμαινε ότι πολύ πιθανόν θα εξακολουθήσει να υπάρχει. Οι μεσαίες τάξεις ακόμα μιλούσαν για τους "τεμπέληδες που ήξεραν μόνο να ζητούν επίδομα" και ότι αν πράγματι ήθελαν δουλειά όλοι μπορούσαν να βρουν. Ηταν φυσικό ότι αυτές οι ιδέες πέρναγαν και στην εργατική τάξη...»

(Από το βιβλίο του George Orwell, The Road to Wigan Pier)

Το παραπάνω απόσπασμα δεν φωτογραφίζει μόνο τις συνθήκες που έδωσαν το ερέθισμα στον Orwell να γράψει το βιβλίο του, αλλά δεν νομίζω ότι θα διαφωνούσαν πολλοί, λιγότερο απ' όλους οι άνεργοι, ότι περιγράφει και την κατάσταση και τα συναισθήματα των ανέργων στη σύγχρονη κοινωνία.

Τα δημοσιεύματα και οι μελέτες που στοχεύουν να διερευνήσουν τη σχέση μεταξύ ανεργίας και υγείας του πολίτη είναι περιορισμένα στη διεθνή βιβλιογραφία (ελληνικές μελέτες απ' όσο γνωρίζω είναι ελάχιστες) σε σχέση με τη σοβαρότητα του φαινομένου. Στο παρόν, και μοιραία σύντομο, άρθρο επιχειρείται μια ανασκόπηση των κυριοτέρων δημοσιευμάτων που αναφέρονται στη σχέση μεταξύ ανεργίας και ψυχικής υγείας.

Ψυχολογικά στάδια στην «καριέρα» του ανέργου

Πολλές περιγραφικές μελέτες οι οποίες εκπονήθηκαν στην δεκαετία του '30 προσπάθησαν να διερευνήσουν συγκεκριμένα ψυχολογικά στάδια και συμπεριφορές που εκδηλώνουν άνεργα άτομα. Σχετικά σύγχρονες μελέτες όπως αυτή των Fagin & Little (1984) επιβεβαιώνουν ότι η ανεργία προκαλεί ψυχολογικά φαινόμενα όμοια με αυτά της απώλειας, όπως για παράδειγμα θάνατος στην οικογένεια, διαζύγιο, τερματισμός σχέσης κ.λπ. (Οι μελέτες αυτές αναφέρονται σε άτομα που είχαν εργασία και στη συνέχεια απολύθηκαν).

Περιληπτικά, η ψυχολογική δοκιμασία, στην οποίαν φαίνεται να υποβάλλονται τα άτομα που έχασαν την εργασία τους, περιγράφεται ως εξής:

Το πρώτο στάδιο είναι η αίσθηση του σοκ. Δηλαδή ο άνεργος δεν μπορεί να πιστέψει ότι δεν έχει πλέον δουλειά.

Το δεύτερο στάδιο είναι η άρνηση του γεγονότος και ένα αίσθημα αισιοδοξίας. Το τελευταίο αναφέρεται στην προσδοκία του ατόμου ότι θα βρει δουλειά σύντομα.

Το τρίτο στάδιο (μετά από μερικές εβδομάδες ή μήνες επίμονης αναζήτησης εργασίας) είναι συμπτώματα άγχους, απαισιοδοξία και πολλές φορές κατάθλιψη.

Οι επιπτώσεις

Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η ανεργία έχει επιπτώσεις στην υγεία γενικά και στην ψυχική υγεία ειδικότερα. Αυτό που ακόμα δεν είναι σαφές, είναι ο τρόπος με τον οποίον οι ψυχολογικοί, βιολογικοί και κοινωνικοί μηχανισμοί αλληλεπιδρούν με αποτέλεσμα η ανεργία να οδηγεί στη διαταραχή της υγείας. Αυτή η έλλειψη σαφήνειας δεν αμφισβητεί, βέβαια, τη σχέση μεταξύ ανεργίας και νόσου.

Οσον αφορά την ψυχική υγεία, τα αποτελέσματα από περιγραφικές αλλά και διαχρονικά ελεγχόμενες κλινικές μελέτες, είναι ενδεικτικά του υψηλού δείκτη συσχετισμού μεταξύ ανεργίας και ψυχιατρικής συμπτωματολογίας. Μια σειρά από σχετικά πρόσφατες μελέτες (Colledge & Bartolomew 1980, Finlay-Jones et al 1981, Jackson & Warr 1984) έδειξαν ότι 25 - 50% των ανέργων αναφέρουν συμπτώματα ψυχικής διαταραχής. Επίσης, όπως αναφέρεται στην ίδια μελέτη, όσο μεγαλύτερη ήταν η διάρκεια της ανεργίας τόσο περισσότερες ήταν οι πιθανότητες της εμφάνισης ψυχολογικών προβλημάτων. Ο ερευνητής Warr (1985) έκανε σύγκριση μεταξύ ομάδων εργαζομένων και ανέργων. Τα ευρήματα της μελέτης του έδειξαν ότι οι άνεργοι παρουσίαζαν περισσότερο άγχος, κατάθλιψη, νευρωτική συμπεριφορά, λιγότερη διάρκεια και χαμηλή ποιότητα ύπνου. Επίσης, ήταν περισσότεροι θλιμμένοι, δεν είχαν αυτοπεποίθηση και εμπιστοσύνη σε άλλους.

Τέλος, όσον αφορά στις επιπτώσεις της ανεργίας στους νέους η έρευνα των Banks & Jackson (1981) είναι αποκαλυπτική. Οι ερευνητές αυτοί, χορήγησαν ένα ψυχοδιαγνωστικό ερωτηματολόγιο σε 1.000 μαθητές ηλικίας 16 ετών πριν και μετά το πέρας των σπουδών τους. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι αυτοί που έμειναν άνεργοι είχαν πολύ υψηλότερους δείκτες ψυχικής διαταραχής από εκείνους που βρήκαν δουλειά. Οι ίδιοι ερευνητές, ένα χρόνο αργότερα, δημοσίευσαν μία μελέτη που έδειχνε βελτίωση στην ψυχική υγεία των ανέργων μαθητών από τη στιγμή που βρήκαν δουλειά.

Μια από τις σημαντικότερες μελέτες που δημοσιεύτηκαν τα τελευταία χρόνια (Siddique 1985) εκπονήθηκε στον Καναδά σε ένα, συγκριτικά, μεγάλο δείγμα ατόμων (Ν= 14.313). Περιληπτικά, τα αποτελέσματα της μελέτης είναι τα ακόλουθα. Βρέθηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές σε ποικιλία παραμέτρων υγείας μεταξύ εργαζομένων και ανέργων ατόμων. Για παράδειγμα, οι άνεργοι βιώνουν μεγαλύτερα επίπεδα άγχους και στρες, καθώς επίσης αναφέρουν μεγαλύτερο αριθμό προβλημάτων υγείας (π.χ. καρδιαγγειακά προβλήματα, υψηλή πίεση, ζαλάδες και υπέρταση). Επίσης επισκέπτονται τον ιατρό τους πιο συχνά και έχουν περισσότερες εισαγωγές στο νοσοκομείο συγκριτικά με τους εργαζόμενους. Οι άνεργοι με τη μεγαλύτερη ψυχιατρική συμπτωματολογία είναι συνήθως νέοι, κάτω των 40 ετών, χαμηλόμισθοι εργάτες.

Αυτοκτονία και ανεργία

Τόσο ο Falret (1822) όσο και ο Durkheim (1897) επισήμαναν ότι οι οικονομικές κρίσεις συμβάλλουν τόσο στις απόπειρες όσο και στις «επιτυχείς» αυτοκτονίες. Ο Αγγλος κοινωνιολόγος Μ. Plant (1984) σε μια ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας αναφέρει 156 μελέτες, οι οποίες δείχνουν συστηματικά ότι οι αυτοκτονίες και οι απόπειρες αυτοκτονίας είναι πολύ πιο συχνές στους άνεργους παρά στους εργαζόμενους. Δύο άλλες μελέτες (Roy 1982, Robin et al 1986) έδειξαν ότι περισσότεροι άνεργοι αυτοκτονούν σε σύγκριση με ψυχιατρικούς ασθενείς. Επίσης, σε ψυχιατρική κλινική του Εδιμβούργου, το 62% δείγματος ανδρών (σύνολο 501 άνδρες) οι οποίοι εξετάστηκαν έπειτα από απόπειρα αυτοκτονίας ήταν άνεργοι. Τέλος, ο Kessel et al (1975) αναφέρουν τα παρακάτω στατιστικά στοιχεία από την περιοχή Victoria της Αυστραλίας. Το 1971-72 και σε πληθυσμό ανά 100.000 άνδρες, οι απόπειρες αυτοκτονίας ήταν 3.050. Η κατανομή αυτών των ανδρών που αποπειράθηκαν να αυτοκτονήσουν ήταν ως εξής:

Διευθυντές και επαγγελματίες: 21 άτομα

Ειδικευμένοι εργάτες: 109

Ανειδίκευτοι εργάτες: 234

Ανεργοι: 2.686

Η σύντομη αυτή αναφορά για τη σχέση μεταξύ ανεργίας και ψυχικής διαταραχής οδηγεί στα παρακάτω συμπεράσματα:

Πρώτον, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπάρχει ουσιαστική σχέση μεταξύ ψυχικής διαταραχής, αυτοκτονίας (ή απόπειρας) και ανεργίας, αν και οι ψυχοκοινωνικοί μηχανισμοί, οι οποίοι καθορίζουν αυτή τη σχέση δεν είναι σαφείς προς το παρόν. Δεύτερον, η σχέση ανεργίας και ψυχικής υγείας θέτει μια σειρά από καυτά ερωτήματα τόσο για τη μορφή των ψυχολογικών υπηρεσιών, οι οποίες θα έπρεπε να παρέχονται στον άνεργο όσο και για τον ρόλο του ειδικού επιστήμονα, ο οποίος καλείται να αντιμετωπίσει ψυχολογικές διαταραχές που αποτελούν την έκφραση ενός κοινωνικού φαινομένου.

Είναι θλιβερό βέβαια ότι στην παρούσα οικονομική κρίση, όπου οι προβλέψεις για την επερχόμενη ανεργία είναι εξαιρετικά δυσοίωνες, τόσο οι εξειδικευμένες υπηρεσίες για την ψυχολογική στήριξη των ανέργων όσο και οι συστηματικές μελέτες που να διερευνούν τη σχέση μεταξύ ανεργίας και υγείας είναι ανύπαρκτες στη χώρα μας.

Ο Γρηγόρης Ποταμιάνος είναι καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο

__________________________

 Το εν λόγω άρθρο αναδεικνύει μια Ψυχολογία (θεώρηση που διακατέχει και τις περισσότερες επιστήμες) που ενδεδυμένη τη "δήθεν " επιστημονική της ουδετερότητα και αντικειμενικότητα εξυπηρετεί τα συμφέροντα του κυρίαρχου συστήματος (εν προκειμένω του καπιταλισμού). Μια Ψυχολογία που μελετά τα φαινόμενα και πολύ περισσότερο τα υποκείμενα αποκομμένα από το κοινωνικό τους πλαίσιο. Μια Ψυχολογία που αναζητά την "παθολογία" αλλά κα την "ίαση" αποκλειστικά εντός του ατόμου, που κατακερματίζει και διαχωρίζει τις ποικίλες εκφάνσεις της ατομικής και κοινωνικής ζωής σα να μην αλληλοδιαπλέκονται, σα να πρόκειται για εμπειρίες παράλληλες και ασυνεχείς. Μέσα από τα παραπάνω το άτομο στοχοποιείται και ενοχοποιείται για την κατάστασή του, καλείται να βρει το λάθος μέσα του για να το διορθώσει (με την καθοδήγηση μιας αυθεντίας), αποτελεί αντικείμενο ερευνών και δημοσιεύσεων. Ούτε λόγος για την κοινωνική συνθήκη και την επίδρασή της, για το συνυφασμό της ατομικότητας με την κοινωνικότητα, για τη δυναμική  αλληλεπίδραση του ατόμου με το περιβάλλον του. Ούτε καν η υπονόηση ότι η απάντηση στις ψυχολογικές διαστάσεις της ανεργίας θα ήταν πρωταρχικά και κύρια η ανθρώπινη εργασία και διαβίωση.

Ακόμα και από την άποψη του υποκειμενικού βιώματος, το άρθρο αντιμετωπίζει τον άνεργο με τον τρόπο της κλασσικής ψυχιατρικής. Με μια καταγραφή συμπτωμάτων δηλαδή που έχει νόημα μόνο για τις φαρμακευτικές εταιρίες: άγχος, κατάθλιψη, αϋπνία. Δε συνεισφέρει το παραμικρό στην κατανόηση της δυναμικής της ψυχικής κατάστασης ενός ανέργου. Αντίθετα παρουσιάζει τον άνεργο ως ψυχικά ασθενή, αυτοκτονικό, μίζερο και ντροπιασμένο. Ο άνεργος του συγγραφέα του άρθρου είναι ένα πλάσμα κακόμοιρο που χρήζει περίθαψης και όχι ένα υποκείμενο εν δυνάμει απειλητικό για το σύστημα, ειδικά όταν αποτελεί μέλος μιας συλλογικότητας και ειδικά σε μια μεγάλη πολιτική, κοινωνική και οικονομική κρίση όπως η σημερινή. Το άρθρο επιλέγει τους αριθμούς και τις στατιστικές. Εμείς αναζητούμε τα νοήματα.

Ημιόροφος