Σχόλιο του Κωστή Παπαϊωάννου, που λάβαμε με e-mail, σχετικά με το άρθρο «Ανεργία και ψυχική υγεία» του Γρ. Ποταμιάνου και το σχόλιο μας σε αυτό

____________________

Η συμπαιγνία θυμάτων και θυτών 

Διάβασα το άρθρο του Ποταμιάνου στην ελευθεροτυπία με την παραίνεση (την διαφήμιση θα μπορούσα να πω) του κυρίου ημιορόφου…διάβασα και το σχόλιο που υπογράφεται από τον ημιόροφο. Και βρίσκω ότι εδώ έχουμε μια αθέατη (στους αφελείς και στους "αφελείς") συμπαιγνία, εις βάρος, αρχικά, αυτών που συμμετέχουν στην συμπαιγνία και τελικά εις βάρος της κοινωνικής συνείδησης που "προσδοκά" από κάποιους ειδικούς στην επιστήμη, ειδικούς στην κοινωνία, και ειδικούς στην σωτηρία της κοινωνίας να καταλάβει τι συμβαίνει γύρω της.   

Δεν φτάνει που η πρόσβαση στην "ελευθεροτυπία" και σε όλα τα άλλα μέσα είναι σχεδόν απαγορευμένη για όποιον δεν έχει ρητά ή έμμεσα υπογράψει το κοινωνικό συμβόλαιο τυφλής πίστης στο παρόν εξουσιαστικό σύστημα, που έχουν προωθήσει και επιβάλει όλες οι πολιτικές δυνάμεις της χώρας. Δεν φτάνει που όταν κανένας ανυπόγραφος καταφέρει να παρεισφρήσει εκμεταλλευόμενος τις εσωτερικές στο σύστημα αντιθέσεις κοιτάνε όλοι να θάψουνε την άποψή του. Υπάρχουν και συγκροτήσεις, πολλά υποσχόμενες, κυρίως στον εαυτό τους, που ειδικεύονται στον μαζοχισμό της απελπισίας μπροστά στο καταραμένο το σύστημα που είναι αδίστακτο και πανταχού παρόν.

Το αρθράκι του καθηγητή είναι άψογο. Τί έχει να του καταλογίσει ο κύριος ημιόροφος μαθές… ότι δεν παίρνει υπ' όψη του τον καπιταλισμό; Και γιατί να τον πάρει υπ' όψη του τον καπιταλισμό; Σε ποια σελίδα της επιστήμης της ψυχιατρικής που έχει σπουδάσει ο άνθρωπος και της ψυχολογίας που έχουν σπουδάσει άλλοι αναφέρονται οι καπιταλιστικές σχέσεις; Από που κι ως πού στην τέταρτη εξουσία που είναι τα ΜΜΕ περιμένουμε να δούμε άρθρα που ποδοπατούν το κοινωνικό συμβόλαιο. Τι ψέμα λένε οι στατιστικές του και οι παρατηρήσεις του και του κυρίου Ποταμιάνου και του άλλου λαμπρού επιστήμονα του κυρίου Όργιουελ; Ο οποίος μάλιστα χαίρει και τόσης εκτίμησης στους "αντικαπιταλιστικούς" κύκλους; Κανένα ψέμα δεν λένε.

Η υπόκλιση στην "πραγματικότητα" του κοινωνικού πλαισίου 

Το μόνο ζήτημα που υπάρχει είναι ότι θεωρεί το κοινωνικό πλαίσιο υποχρεωτικό και αιώνιο. Αλλά ποιος δεν το θεωρεί; Ο κύριος ημιόροφος; Εδώ νομίζω γελάμε. Λέει, ο άνθρωπος, εδώ έρχεται κρίση, και με την επίδραση που έχει η ανεργία στην ψυχική υγεία των ανθρώπων θα γεμίσουμε παλαβούς. Άρα πρέπει κάτι να κάνουμε. Και το λέει σ' αυτούς που έχουν τα μέσα να το κάνουν γιατί είναι αυτοί που έχουν την εξουσία. Και που στο κάτω της γραφής κινδυνεύουν από μια μαζική παλαβομάρα να διπλασιαστεί ο έτσι κι αλλιώς ορατός κίνδυνος της καταστροφής της κοινωνίας από την ανεργία με την έννοια της αστοχίας του συστήματος.

Αν τον ρωτήσετε, τον κύριο Ποταμιάνο, γιατί κύριέ μου, δεν μας λέτε για τον καπιταλισμό, θα σας πει μα κύριε ημιόροφέ  μου εγώ δεν ξέρω από αυτά τα πράγματα, εγώ μερικές επιστημονικές παρατηρήσεις έκανα με βάση αυτά που ξέρω. Εσύ όμως κύριε ημιόροφέ μου που είστε ένας λαμπρός και επαναστατημένος νέος (και ωραίος) τσακίστε τον καπιταλισμό και εξαλείψτε την ανεργία και τότε θα λείψει η ανάγκη να ξοδευόμαστε σε ψυχοθεραπευτικές συνεδρίες και χάπια Προς το παρόν αυτό μπορούμε να κάνουμε και αυτό κάνουμε

Αλλά ενώ το άρθρο, με δεδομένη αυτή την βασική παραδοχή, είναι άψογο, το σχόλιο πάνω στο άρθρο δεν είναι καθόλου άψογο, και επιπλέον δημιουργώντας μια σαφέστατη σύγχυση πάνω στο ποια είναι η βασική του παραδοχή μας αφαιρεί την δυνατότητα να κριτικάρουμε σοβαρά και το άρθρο του κυρίου Ποταμιάνου, αν θα έπρεπε και καθόλου να το διαβάσουμε. Το περίεργο είναι δηλαδή, ότι ενώ ο Ποταμιάνος ξεκαθαρίζοντας εμμέσως πλην σαφέστατα την παραδοχή του πλαισίου μας αφήνει ελεύθερους να μην το αποδεχόμαστε, το σχόλιο δημιουργώντας μια σύγχυση πάνω στο πλαίσιο μας αφαιρεί την δυνατότητα να κρίνουμε τον Ποταμιάνο. Επομένως τον διαφημίζει και τον ενισχύει και έτσι έμμεσα ενισχύει και το σύστημα που από μόνος του ο κ. Καθηγητής δεν μπορεί να το κάνει.

Η αμφί-δρομη-βολη σχέση πλαισίου και άτομου 

Πρώτα-πρώτα να ξεκαθαρίσουμε ότι το ζήτημα της σχέσης κοινωνικού ατόμου και κοινωνικού συνόλου είναι όλα τα λεφτά για κάθε πολιτισμό. Επομένως δεν μπορούμε να το λύσουμε σε ένα αρθράκι και επομένως κακώς το θέτει, τόσο πρόχειρα, σε ένα μίνι κειμενάκι (σχολιάκι) ο κύριος ημιόροφος. Που αντί να διαφημίζει τον κ. Ποταμιάνο και να ενισχύει την έτσι κι αλλιώς κακή ψυχολογία ενός όπως – όπως, από θεωρητική άποψη, ακτιβισμού,  θα μπορούσε να επικεντρωθεί σ' αυτο τεράστιο και σύγχρονο πρόβλημα. Δεύτερο το πρόβλημα που πραγματικά ενδιαφέρει σήμερα την κοινωνία είναι η ανεργία και όχι η θεραπεία των επιπτώσεών της. Άλλωστε γι αυτό το πράγμα εμμέσως πλην σαφώς το σχόλιο κατηγορεί το άρθρο. Γιατί αλλιώς τι νόημα έχει η ανάμειξη της Ψυχολογίας και των τρόπων που βλέπει τον άνθρωπο;

"Το εν λόγω άρθρο αναδεικνύει μια Ψυχολογία που ενδεδυμένη τη "δήθεν " επιστημονική της ουδετερότητα και αντικειμενικότητα εξυπηρετεί τα συμφέροντα του κυρίαρχου συστήματος (εν προκειμένω του καπιταλισμού)."

Δηλαδή τί είναι εδώ το ζητούμενο; Είναι το ζητούμενο μια Ψυχολογική Επιστήμη που θα θεράπευε καλύτερα τους εξ ανεργίας παλαβούς επειδή θα είχε καταλάβει πώς να μην εξυπηρετεί τα συμφέροντα του συστήματος; Δεν θα ήταν καλύτερα να αναγνωρίσουμε ότι το ζητούμενο είναι να μην υπάρχουν άνεργοι και να ασχοληθεί η Ψυχολογία με σοβαρότερα ζητήματα;

Και να που το σχόλιο εμμέσως θέτει το σοβαρότερο ζήτημα υποταγμένο στα συμφέροντα του κυρίαρχου ανταγωνιστικού συστήματος.

"Μια Ψυχολογία που μελετά τα φαινόμενα και πολύ περισσότερο τα υποκείμενα αποκομμένα από το κοινωνικό τους πλαίσιο."

Πρέπει να πούμε όμως πως ενώ ο Ποταμιάνος καθόλου δεν εξετάζει το άτομο ξεκομμένο από το κοινωνικό του πλαίσιο αφού εξετάζει τις ψυχολογικές επιπτώσεις της ανεργίας, ενός σημαντικού κοινωνικού φαινομένου, στο άτομο, το άρθρο προσπαθεί να βρει μια λύση σε ένα δευτερογενές πρόβλημα ξεκόβοντας το άτομο από το κοινωνικό σύνολο, σε ότι αφορά το πρωτογενές πρόβλημα που είναι η ανεργία. Με άλλα λόγια το σχόλιο του κυρίου ημιορόφου, αντι να αξιοποιήσει τις έτσι κι αλλιώς βάσιμες παρατηρήσεις του Ποταμιάνου για να εξηγήσει γιατί το άτομο ντρέπεται, γίνεται παρανοϊκό, αυτοκτονικό και γενικά αρρωσταίνει κ.λπ. μέσα στις συνθήκες της ανεργίας, που δημιουργεί το κυρίαρχο κοινωνικό πλαίσιο που υποτίθεται ότι είναι (γιατί δεν είναι βέβαια αλλά επ' αυτού πιο κάτω) ο καπιταλισμός τον απαλλάσσει ονομάζοντάς τον απλά "υπεύθυνο" και μάλιστα "ένοχο" για τις επιπτώσεις που έχει στο άτομο.

Τα παρακάτω του σχολίου κάνουν απαραίτητη μια διευκρίνιση: Το κυρίαρχο σύστημα δεν είναι ο καπιταλισμός δηλαδή το οικονομικό σύστημα που απορρέει από την συσσώρευση και συγκέντρωση του κεφαλαίου αλλά η κεφαλαιοκρατία δηλαδή το πολιτικό και πολιτιστικό σύστημα που προκύπτει από την συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια των ιδιοκτητών του κεφαλαίου. Η ψυχή αυτού του συστήματος είναι ο ανταγωνισμός σε ατομικό επίπεδο. Ο ανταγωνισμός αυτός ξεκίνησε σαν ευγενής (όχι πάντα βέβαια) άμιλλα, κατάντησε μια εξοντωτική αμοιβαία βία που τείνει εν ονόματι του σεβασμού στις διαφορές να καταργεί την πνευματική αντιπαράθεση.

Στο σχόλιο γίνεται μια απόπειρα επανατοποθέτησης του ατόμου μέσα στο κοινωνικό του πλαίσιο. Αλλά ενώ ο αντιδραστικός κ. Ποταμιάνος τοποθετεί χωρίς να το κάνει ζήτημα το άτομο μέσα στο συγκεκριμένο του πλαίσιο, "παρουσιάζει τον άνεργο ως ψυχικά ασθενή, αυτοκτονικό, μίζερο και ντροπιασμένο (…) ένα πλάσμα κακόμοιρο που χρήζει περίθαλψης", ο εξεγερμένος κύριος ημιόροφος προσπαθεί, μέσω μιας αμφίβολης ρητορείας, να το αποσπάσει από αυτό το υπαρκτό πλαίσιο, (κακό ασφαλώς αλλά αυτό δεν μετράει και πολύ σε μια επιστημονική προσέγγιση) και να το αναγορεύσει σε "ένα υποκείμενο εν δυνάμει απειλητικό για το σύστημα, ειδικά όταν αποτελεί μέλος μιας συλλογικότητας και ειδικά σε μια μεγάλη πολιτική, κοινωνική και οικονομική κρίση όπως η σημερινή". Το βάζει δηλαδή σε ένα πλαίσιο μυθολογικής αξίας και εντελώς ξεκομμένο από το σημερινό πλαίσιο.

Σε μια μεγάλη οικονομική κρίση όπως η σημερινή και σε μια εξέγερση όπως του Δεκέμβρη όμως άλλα πράγματα αναδείχτηκαν και όχι συλλογικότητες. Οι συλλογικότητες καπέλωσαν και τα υποκείμενα και την εξέγερσή τους και κάθε άλλο παρά τα μετέτρεψαν σε υποκείμενα επικίνδυνα για το σύστημα δηλαδή πολιτικά. Για να γίνουν τα υποκείμενα, πολιτικά υποκείμενα, απαιτούνται δύο πράγματα: ένα είναι η συνείδηση της διαλεκτικής τους σχέσης με το κοινωνικό σύνολο και το άλλο είναι η συνείδηση της δυναμικής τους και άρα της προοπτικής τους προς ένα άλλο κοινωνικό σύστημα.

Το ζήτημα με άλλα λόγια δεν είναι να εφευρεθεί ένα "πρόταγμα" (αυτή είναι η πιο σιχαμερή λέξη που εφεύρε ποτέ η εξουσιαστική γλώσσα) το οποίο να περιγράφει την μελλοντική κοινωνία της αρεσκείας μας, αλλά να εκδηλωθούν και να καταγραφούν οι απόψεις για την προοπτική της κοινωνίας και ο δρόμος από τον οποίο η κάθε άποψη θεωρεί ότι η κοινωνία θα φτάσει εκεί. Η συνειδητοποίηση του κοινωνικού υποκειμένου αυτών των δύο πλευρών της υπόστασής του, συνειδητοποίηση από την ανάγκη της οποίας κανείς δεν εξαιρείται, δεν είναι απλό πράγμα και πάντως δεν διδάσκεται ούτε από ειδικούς ούτε από σωτήρες της κοινωνίας. Θα αναπτυχθεί αναγκαστικά μέσα από μια σύγκρουση προοπτικών της κοινωνίας, που την αρχή της την είδαμε τον Δεκέμβρη, αλλά δεν έχουμε δει τίποτα ακόμα.