Κείμενο του Γ.Σ. όπως δημοσιεύτηκε στα Τετράδια Ψυχιατρικής,
τ.95, Ιουλ.-Σεπτ.2006

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Τα συστατικά στοιχεία της εσωτερικής απαρτίωσης των συστημάτων δικαστικής ψυχιατρικής μεταχείρισης ποικίλουν από χώρα σε χώρα. Κάθε σύστημα συνίσταται στην ύπαρξη συγκεκριμένων δομών, πλαισίων λειτουργίας αυτών, διοικητικών οργάνων και προγραμμάτων θεραπείας. Ξεκινούν από την πρωτοκαθεδρία των δομών ψυχιατρικής εντός των ιδρυμάτων εγκλεισμού (φυλακές), που αφορούν ψυχιατρικές υπηρεσίες τύπου ιατρείου και καταλήγουν σε δομές δικαστικών ψυχιατρικών νοσοκομείων (ποικίλου βαθμού ασφαλείας), μονάδων εντός γενικών ψυχιατρικών νοσοκομείων και ακόμα πιο εξειδικευμένων μονάδων (για συγκεκριμένες μερίδες ψυχικά πασχόντων παραπτωματιών) που στεγάζονται σε συγκροτήματα ιδρυμάτων εγκλεισμού ή λειτουργούν ανεξάρτητα από αυτά.

Στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως και στις ΗΠΑ, λειτουργεί ένα ευρύ φάσμα δομών, πολλές φορές με υψηλό βαθμό πολυπλοκότητας και αλληλοσυμπληρωματικότητας (βλ. Ολλανδία). Στην Ελλάδα, πέρα από δικαστικές ψυχιατρικές κλίνες σε έξι μονάδες γενικών νοσοκομείων, η μοναδική δομή που προβλέπεται για ψυχικά πάσχοντες παραπτωματίες είναι το Ψυχιατρικό Καταστήμα Κορυδαλλού.

Στο παρόν άρθρο, με αφορμή και βάση την μεταπτυχιακή μου εργασία με θέμα «Δομές / Συστήματα για την αντιμετώπιση των ψυχικά πασχόντων παραπτωματιών. Το παράδειγμα του Ψυχιατρικού Καταστήματος Κορυδαλλού» και τη διενέργεια της πρακτικής άσκησής μου στο παραπάνω κατάστημα (όπως το ονομάζουν κατ΄ευφημισμό), κατά το χρονικό διάστημα από 25 Φεβρουαρίου έως και 5 Απριλίου 2005. γίνεται μια απόπειρα κριτικής περιγραφής της δομής αυτής και της σημερινής λειτουργίας της.

Καταρχήν, σκόπιμο είναι να διευκρινιστεί η μεθοδολογία με την οποία εργάστηκα μέσα στην υπηρεσία για τη συλλογή πληροφοριών και τη γνωριμία με τη λειτουργία της. Από την πρώτη μέρα είχα προσδιορίσει τους θεματικούς άξονες γύρω από τους οποίους θα επιζητούσα πληροφορίες οι οποίοι αφoρούσαν τα κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά των εγκλείστων στο ΨΚΚ, τις στάσεις τόσο απέναντι στον εγκλεισμό τους όσο και σε σχέση με την κοινωνία, τη θεραπευτική πρακτική, το αλληλεπιδρόν σύστημα αρμοδιοτήτων των ομάδων εργαζομένων, τα πιθανά προβλήματα και ελλείψεις. Επίσης, είχα αποφασίσει να παρακολουθώ εντατικά τη λειτουργία του τμήματος για την άντληση κάθε στοιχείου που αφορά οτιδήποτε συμβαίνει στην ψυχιατρική ή άλλη υπηρεσία. Η αναζήτηση στοιχείων και η παρατήρηση γεγονότων ήταν οι βασικοί τρόποι για τη συγκέντρωση υλικού, οπότε και πραγματοποιήθηκε επιτόπια έρευνα με συμμετοχική παρατήρηση των συμβαινόντων σε καθημερινή βάση και σε διαφορετικές χρονικές διάρκειες. Η συμμετοχική παρατήρηση έγκειτο τόσο στην ανάμιξή μου στις καθημερινές εργασίες της νοσηλευτικής ομάδας όσο και στην απόπειρα λήψης ελεύθερων συνεντεύξεων με κρατούμενους και εργαζομένους. Στις καθημερινές εργασίες περιλαμβάνονταν η διανομή φαρμάκων, η συμπλήρωση των βιβλίων με τις φαρμακευτικές αγωγές, η ενημέρωση των καρτελών των κρατουμένων – ασθενών. Για τις ελεύθερες συνεντεύξεις επιλέχθηκε από την αρχή η απόπειρα έναρξης διαλόγου με τις προαναφερόμενες ομάδες, συχνά ολιγόωρων και αποσπασματικών, αλλά αρκετά αποδοτικών μιας και διατηρούσα ημερολόγιο έρευνας και σημειώσεις, έτσι ώστε να υπενθυμίζονται τα προλεχθέντα και να εξελίσσεται η αναπτυσσόμενη επαφή με τον καθένα. Οι συνεντεύξεις ελάμβαναν χώρα σε πραγματικό χρόνο με τις όποιες δυσκολίες και απρόοπτα. Πέρα από τις αφορμές που δίνονταν για έναρξη διαλόγου, προσπάθησα καθ΄όλη τη διάρκεια να αναπτύξω επαφή με ανθρώπους απ’ όλες τις υποομάδες που συνιστούν τον πληθυσμό του ιδρύματος, όπως ουσιοεξαρτημένοι, ψυχικά διαταραγμένοι, αλλοδαποί, ηλικιωμένοι, νέοι κτλ.

Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η αποδοχή που είχα από τους νοσοκόμους και ειδικά από τους κρατουμένους - εργαζόμενους. Οι πρώτοι μου έδωσαν πολλές πολύτιμες πληροφορίες και με βοήθησαν να εγκλιματιστώ, ενώ οι δεύτεροι δέχτηκαν να με βάλουν, έστω και για λίγο, τόσο στον κόσμο της φυλακής όσο και στον δικό τους κόσμο...

Ανεπιτυχώς επιχειρήθηκε σύσταση δείγματος από τους κρατουμένους-ασθενείς για τη λήψη δομημένης συνέντευξης και δημιουργία focusgroup, για την πιο βαθιά διερεύνηση στάσεων, συναισθημάτων, διαταραχών, απόψεων αυτών των ανθρώπων.

Τέλος, πραγματοποιήθηκε συλλογή στοιχείων από κάθε αρχειακή πηγή (βιβλίο λογοδοσίας, μερίδα κρατουμένου, βιβλίο αγωγής, μπλοκ εξιτηρίων, καρτέλες αγωγής), καθώς και έμμεση παρατήρηση κάθε είδους ανακοινώσεων, αναφορών που ήταν αναρτημένες σε πίνακα ή υπέπεσαν στην αντίληψή μου.

Στο τέλος του παρόντος κεφαλαίου και βάσει του μπλοκ εξιτηρίων παρατίθενται συνοπτικοί πίνακες που αφορούν τις διαγνώσεις με τις οποίες οι κρατούμενοι – ασθενείς παίρνουν εξιτήριο από το ψυχιατρείο, τη φαρμακευτική αγωγή και το χρόνο διαμονή τους, για διάστημα τριών μηνών ( 1/1/2005 – 30/3/2005)

Ποσοτική εικόνα ιδρυμάτων εγκλεισμού

Στον τελευταίο Σωφρονιστικό Κώδικα (Σ.Κ Ν.2776/1999) περιγράφονται τα όργανα της άσκησης της σωφρονιστικής πολιτικής που είναι το Κεντρικό Επιστημονικό Συμβούλιο Φυλακών, η Κεντρική Επιτροπή Μεταγωγών και τα Συμβούλια της Φυλακής.

Τα ιδρύματα εγκλεισμού εποπτεύονται από το υπουργείο δικαιοσύνης και αφορούν τα εξής καταστήματα (καταγράφεται ο αριθμός δυναμικού και θέσεων κατά την απογραφή πρώτης μέρας του 2002) :

Α. 4 ειδικά καταστήματα κράτησης ανηλίκων – αγροτικές φυλακές (Αγιάς, Κασσάνδρας, Τίρυνθας, Αποθήκη υλικού)
(684 θέσεις για δύναμη 696 ατόμων)

Β. 3 ειδικά καταστήματα κράτησης νέων (Αυλώνα, Βόλου, Κασσαβετείας)
(623 θέσεις για δύναμη 572 ατόμων)

Γ. 3 θεραπευτικά καταστήματα (ΨΚΚ, Νοσοκομείο Κορυδαλλού, Κέντρο Απεξάρτησης Ελαιώνα Θηβών)
(220 θέσεις για δύναμη 309 ατόμων, ειδικά για το ΨΚΚ 160 θέσεις για 226 άτομα)

Δ. 7 κλειστές φυλακές (κεντρική γυναικών, Πάτρας, Κέρκυρας, Χαλκίδας, Αλικαρνασσού, Τρικάλων, Μαλανδρίνου)
(1403 θέσεις για 2046 άτομα)

Ε. 13 δικαστικές φυλακές( Κορυδαλλού, Ιωαννίνων, Κομοτηνής, Κορίνθου, Θεσσαλονίκης, Λάρισας, Ναυπλίου, Νεάπολης, Τρίπολης, Χανίων, Χίου, Κω, Πρεβαντορείου Άμφισσας)

Συνολικά, σύμφωνα με τη στατιστική υπηρεσία του υπουργείου δικαιοσύνης, για το 2002 και σε απογραφή ημέρας, κρατούνταν έγκλειστοι σε 5284 θέσεις 8507 άτομα.

Αντιμετώπιση των ψυχικά πασχόντων παραπτωματιών (ψ.π.π) στην Ελλάδα

Αν και δεν καταλογίζεται στον ψ.π.π η ευθύνη του αδικήματος, σύμφωνα με το άρθρο 34 του Π.Κ, οπότε και αθωώνεται ως ακαταλόγιστος ή με μειωμένο καταλογισμό, ο δικαιϊκός μηχανισμός επιφυλάσσει για αυτόν τα μέτρα ασφαλείας σύμφωνα με τα οποία αναγνωρίζεται ως επικίνδυνος και εγκλείεται σε θεραπευτικό κατάστημα. Αυτό αφορά συνήθως δράστες φόνου, οπότε και η μέση διάρκεια εγκλεισμού είναι 5-7 χρόνια. Λόγω έλλειψης ειδικής ψυχιατρικής κλινικής για ακαταλόγιστους, αυτοί εγκλείονται και σε κλινικές δημοσίων ψυχιατρείων, αναμεμιγμένοι με άλλους ασθενείς. Μειωμένου καταλογισμού παραπτωματίες που τιμωρούνται με ποινή φυλάκισης μεγαλύτερη των 6 μηνών εγκλείονται σε ψυχιατρικό κατάστημα ή παράρτημα φυλακών. Εκεί μένει το πολύ 10 χρόνια, εάν διέπραξε πλημμέλημα ή 15 χρόνια, εάν διέπραξε κακούργημα, μέχρι να θεωρηθεί ότι δεν είναι πια επικίνδυνος και συνεχίζει, όταν εξέλθει από το ψυχιατρικό κατάστημα, την έκτιση του υπολοίπου της ποινής του.

Η αντιμετώπιση των ψ.π.π. στην Ελλάδα, σε επίπεδο δομών, περιορίζεται στο ΨΚΚ, στο νεόδμητο κατάστημα για ουσιοεξαρτημένους στον Ελαιώνα, καθώς και σε διαθέσιμες δικαστικές κλίνες σε 6 γενικά ψυχιατρικά νοσοκομεία

Όσον αφορά τις ψυχιατρικές υπηρεσίες εντός φυλακής προς τους ψ.π.π επισημάνθηκαν σοβαρές ελλείψεις προσωπικού, εκτός του ΨΚΚ, δεδομένου ότι π.χ οι φυλακές Χανίων (87 κρατούμενοι) εξυπηρετούνται από ένα ψυχίατρο σε επιφυλακή, στην Αλικαρνασσό (221 κρατούμενοι) ένας ψυχίατρος επισκεπτόταν μία φορά τη βδομάδα για δύο ώρες, στο Μαλανδρίνο που είναι και νεοϊδρυθείσα καμία πρόβλεψη, ενώ στη δικαστική πτέρυγα του Δ.Κ. Κορυδαλλού τρεις ψυχίατροι έκαναν επίσκεψη δύο φορές την εβδομάδα. (CPT, 2002). Όσον αφορά τη γυναικεία πτέρυγα των φυλακών Κορυδαλλού, δεν υπάρχει ψυχιατρική υπηρεσία παρά επισκέψεις ανά εβδομάδα ψυχιάτρων του ΨΚΚ. Τέλος δεν προβλέπεται καμία διαδικασία ψυχιατρικής εξέτασης για νεοεισερχομένους κρατουμένους για τον εντοπισμό περιπτώσεων που χρήζουν παρακολούθησης και πιθανώς θεραπευτικής παρέμβασης. Είναι επομένως επακόλουθο να εγκλείεται μεγάλο ποσοστό ψ.π.π στα ιδρύματα εγκλεισμού της χώρας, χωρίς καμία φροντίδα, έγνοια και παρακολούθηση.

Σε έρευνα, που βρίσκεται στο στάδιο της δημοσίευσης, από τον Αλεβιζόπουλο και συνεργάτες (2004), μελετήθηκε η επικράτηση ψυχικών διαταραχών σε δείγμα 495 αρρένων εγκλείστων στις δικαστικές φυλακές Κορυδαλλού (254 καταδικασμένοι και 241 υπόδικοι) και διαπιστώθηκε ότι το 15,95% έπασχε από κάποια ψυχική διαταραχή, με ποσοστό, επί του συνόλου του δείγματος, 16% εξαρτημένων από ψυχοδραστικές ουσίες.

Πιο αναλυτικά :

Το 29,26% ήταν έγκλειστο για παραπτώματα σχετιζόμενα με ναρκωτικές ουσίες, το 10,64% για φόνο, ενώ μόνο 0,8% για βίαια παραπτώματα σεξουαλικής φύσης.

Όσον αφορά τη μεταβλητή «προηγούμενες καταδίκες» προέκυψε η εξής κατανομή:

Τέλος τα δεδομένα που προέκυψαν μετά από συσχέτιση του είδους παραπτώματος με την εθνοτική ομάδα έδειξαν ότι για παραπτώματα σχετικά με ναρκωτικές ουσίες οι αλβανοί κρατούμενοι εκπροσωπούνται με ποσοστό 52% και οι έλληνες με 30%, για ανθρωποκτονία οι έλληνες με 10% και αμέσως μετά οι αλβανοί με 2%, για κλοπές το υψηλότερο ποσοστό με διαφορά είχαν οι ρουμάνοι και τέλος για ληστείες οι αλβανοί.

Παρακάτω ακολουθεί συνοπτικό διάγραμμα των δομών και υπηρεσιών για ψ.π.π στην Ελλάδα (Αlevizopoulos, Greece από ΕuropeanCommission, 2005)

Το Ψυχιατρικό Κατάστημα Κορυδαλλού (Ψ.Κ.Κ)

Α. Γενικά στοιχεία

Το Ψ.Κ.Κ βρίσκεται στη δυτική πλευρά του συγκροτήματος των φυλακών Κορυδαλλού με ξεχωριστή είσοδο που βρίσκεται στο βάθος του επόμενου κάθετου στενού, από αυτό της κεντρικής εισόδου του συγκροτήματος, επί της οδού Γρηγ. Λαμπράκη, Στο πέρασμα του στενού προς την είσοδο του ΨΚΚ, αντικρύζει κανείς διμοιρία των μονάδων αποκατάστασης τάξης (ματ) όπου και στρατοπεδεύει ως εξωτερική μονάδα φύλαξης και καταστολής, καθώς και δύο σταθμευμένα τεθωρακισμένα της ελληνικής αστυνομίας

Λειτουργεί από το 1976, ενώ λειτουργούσε παλαιότερα στον Πειραιά, στη διαβόητη φυλακή των Βούρλων, που τώρα έχει παραδοθεί για άλλες χρήσεις. Βασικός ιδρυτικός νόμος λειτουργίας είναι ο Α.Ν 2349/ 1940 «περί ιδρύσεως ψυχιατρικού παραρτήματος παρά τινών των εν Αθήναις φυλακών». Ο «ειδικός κανονισμός του ψυχιατρικού παραρτήματος» περιλαμβάνεται στην Υ.Α 29150/ 1944, είναι λεπτομερής (αποτελούμενος από 57 άρθρα), αλλά ξεπερασμένος από την πραγματικότητα και εκφράζει αντιλήψεις άλλων εποχών, αφού προβλέπει ειδική στολή για κρατουμένους, κοινή διαβίωση την ημέρα και απομόνωση τη νύχτα, εγκληματικές κατηγορίες υποδίκων(!) κ.α (Κουλούρης, 1990).

Ακολουθεί σχεδιάγραμμα όπου και δίνεται κατά προσέγγιση η χωροταξική κατοπτρική εικόνα του ΨΚΚ όσο και του νοσοκομείου κρατουμένων σε κάτοψη.

Το Ψ.Κ.Κ στεγάζεται σε αυτοτελές κτίριο του οποίου η διαρρύθμιση έχει ως εξής.

Στο ισόγειο βρίσκεται η κύρια είσοδος του καταστήματος, όπου και υπάρχει ο χώρος για επισκεπτήριο και το αρχιφυλακείο. Προχωρώντας, αριστερά βρίσκονται τα γραφεία της κοινωνικής υπηρεσίας, της γραμματείας, του διευθυντή, και του υποδιευθυντή, ενω δεξιά, περνώντας από το χώρο του συσσιτίου ο οποίος περιορίζεται με καγκελόφρακτα εκατέρωθεν και συνορεύει με το προαύλιο, οδηγούμαστε στα γραφεία των ψυχιάτρων, των νοσοκόμων, της αποθήκης υλικού και του ιατρείου. Στο περιορισμένο χώρο του συσσιτίου λειτουργεί καντίνα. Το προαύλιο είναι περιφραγμένο και καθ’ ύψος και οδηγεί στο χώρο του θαλάμου, όπου και κρατούνται 6-8 άτομα.

Στο υπόγειο και ισόγειο βρίσκονται 10 πειθαρχικά κελιά (απομονώσεις), εκ των οποίων οι δύο «προστατευόμενα», δηλαδή επενδεδυμένα με καουτσούκ ενιαίου χρώματος, με τεχνητό φώς, κάμερα και με εξωτερική μικρή τουαλέτα. Δύο απομονώσεις διαχωρίζονταν από τις υπόλοιπες με επιπρόσθετη περίφραξη, όπου και είχαν εγκλειστεί, για ένα διάστημα, δύο κατηγορούμενοι φερόμενοι ως μέλη της ένοπλης ε.ο 17 Νοέμβρη.

Στον α’ και β’ όροφο υπάρχουν 8 θάλαμοι και 20 ατομικά κελιά αντίστοιχα, ενώ στον γ’ όροφο 40 ατομικά κελιά. Βέβαια κανένα ατομικό κελί δεν λειτουργεί για ένα άτομο. Σχηματικά, στον α’ όροφο κρατούνται ψυχασθενείς ενώ στους υπόλοιπους δύο τοξικομανείς. Κανείς δεν κρατείται αν δεν υπάρχει διωκτικό έγγραφο ή καταδικαστική απόφαση.

Σε επίσκεψη του CPT, το 1999, αναφέρεται σε σχετική αναφορά του η ύπαρξη ενός μονίμου ψυχιάτρου (CPT, 2002). Πλήθος καταγγελιών για την κατάσταση που επικρατούσε στο ΨΚΚ έχουν δεί το φως της δημοσιότητας. Απαράδεκτες συνθήκες διαβίωσης, κακοποιήσεις και βασανισμοί κρατουμένων, θάνατοι από κακουχίες, διακίνηση ναρκωτικών από το φυλακτικό προσωπικό, εκμετάλλευση των κρατουμένων από γιατρούς και δικηγόρους, ανεπαρκής ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, κατάχρηση ψυχοφαρμάκων, ακαταλληλότητα προσωπικού είναι μερικά από όσα έχουν καταγγελθεί κατά καιρούς. Ειδικά την περίοδο 1980-81 κατά την οποία οι αυτοκτονίες (με ή χωρίς εισαγωγικά) ήταν καθημερινό φαινόμενο. (Κουλούρης, 1990). Από μαρτυρία ενός συμπαθέστατου νοσοκόμου, μέχρι και πριν λίγα χρόνια η έλλειψη προσωπικού ήταν τραγική σε σημείο που ο ίδιος υποχρεωνόταν να κάνει 24ωρες βάρδιες!!! ( Συνέντευξη Α)

Β. Περιγραφή σημερινής λειτουργίας ΨΚΚ

1. Προσωπικό

Το προσωπικό της ψυχιατρικής υπηρεσίας αποτελείται τις εξής ομάδες :

Την ψυχιατρική ομάδα που συνίσταται από 7 ψυχιάτρους, εκ των οποίων οι δύο εργάζονται σε μόνιμη βάση κατά τις πρωινές ώρες (εκ των οποίων ο ένας προς το τέλος της άσκησής μου πήρε απόσπαση) ενώ οι υπόλοιποι εργάζονται με καθεστώς μερικής απασχόλησης (2-3 απογευματινές επισκέψεις την εβδομάδα). Τόσο κατά τις νυχτερινές ώρες (20.00 ή 21.00 εώς 8.00 το πρωί) όσο και κατά τα σαββατοκύριακα δεν υπάρχει παρουσία ψυχιάτρου.

Την νοσηλευτική ομάδα η οποία αποτελείται από επτά νοσοκόμους εμπειρικούς ή μονοετούς εκπαίδευσης με μέσο όρο συνεχούς εργασίας στο ψυχιατρείο 15,7 χρόνια. Εργάζονται με κυκλικό ωράριο, συχνά και δύο ανά βάρδια (ειδικά την πρωινή).

Έχουν εκτελεστικές αρμοδιότητες όπως διανομή φαρμάκων, κλήση κρατουμένων προς εξέταση, καταγραφή στοιχείων θεραπείας, ενημέρωση βιβλίων και καρτελών θεραπείας, νοσηλευτικές παρεμβάσεις (όπως ενέσεις αλοπεριδόλης, περιποίηση τραυμάτων) αλλά και διαχείριση περιστατικών σε κρίση.

Είναι φανερά σε κάποιους νοσοκόμους συμπτώματα burnout, δεδομένης της μακρόχρονης παρουσίας τους σε ένα τόσο ψυχοπιεστικό περιβάλλον.

Παράλληλα γίνονται δύο φορές την εβδομάδα επισκέψεις από παθολόγο, δερματολόγο και ωτορινολαρυγγολόγο.

Μεγάλο μέρος της καθημερινής δουλειάς (γραφειοκρατικού και εκτελεστικού χαρακτήρα) έρχεται εις πέρας από τους 4 κρατούμενους – εργαζόμενους, χωρίς τους οποίους θα υπήρχε σοβαρό πρόβλημα λειτουργίας.

Στο τμήμα εργάζεται επίσης ένα μέλος του φυλακτικού προσωπικού με αρμοδιότητα την ηλεκτρονική εισαγωγή και καταγραφή στοιχείων που αφορούν το τμήμα. Ο ίδιος, μαζί με άλλον ένα φύλακα και ένα κρατούμενο, έστησαν με δική τους πρωτοβουλία ολόκληρη τη βάση δεδομένων σε περιβάλλον MS OFFICE ACCESS., αλλά δυστυχώς η διεύθυνση αδιαφορεί για την οργάνωση και στελέχωση μιας τέτοιας υπηρεσίας

Η κοινωνική υπηρεσία αποτελείται από τρείς κοινωνικούς λειτουργούς των οποίων το έργο διαφαίνεται επακριβώς στην ετήσια έκθεση δραστηριότητάς της κατά τη διάρκεια του έτους 1987, όπου και

- συνέταξαν 23 εκθέσεις κοινωνικής έρευνας στις δικαστικές αρχές , 10 εκθέσεις για απόλυση κρατουμένων υπό όρους, 2 εκθέσεις για απονομή χάριτος, 4 εκθέσεις διαγωγής κρατουμένων που μεταφέρθηκαν σε άλλα καταστήματα

- υπέβαλαν αιτήσεις για προσωρινή απόλυση κρατουμένων με εγγύηση και υποστήριξαν κρατουμένων με την έκδοση πιστοποιητικών, τη σύνταξη διαφόρων δικαιολογητικών και εγγράφων για δικαστηριακή χρήση για λογαριασμό απόρων, αναλφάβητων και αλλοδαπών κρατουμένων

- προετοίμασαν τα απαιτούμενα δικαιολογητικά για επιδότηση από τον ΟΑΕΔ 72 απόρων κρατουμένων που αποφυλακίστηκαν

- συνεργάστηκαν με ασφαλιστικούς οργανισμούς για να επιτευχθεί συνέχιση της συνταξιοδότησης κρατουμένων

- παρέπεμψαν 15 περιπτώσεις σε κέντρα κοινωνικής πρόνοιας για επιδότηση των παιδιών των κρατουμένων

- επιλήφθηκαν για τη ρύθμιση χρεών των κρατουμένων προς το δημόσιο και συνεργάστηκαν με συμβολαιογράφους για διάφορα δικαιοπρακτικά θέματα των κρατουμένων

- έθεσαν σε λειτουργία υποτυπώδη βιβλιοθήκη. (Κουλούρης, 1990)

Το φυλακτικό προσωπικό αποτελείται από 6-7 άτομα σε κάθε βάρδια, αριθμός που θεωρείται από τους ίδιους ελλειμματικός για τα δεδομένα της φυλακής. Αρμοδιότητά του είναι η διατήρηση και αποκατάσταση της τάξης σε περιστατικά κρίσης, καθώς και να θυμίζεται κάθε λεπτό στους κρατουμένους ότι βρίσκονται στη φυλακή.

2. Οι ψ.π.π

Κατά την παραμονή μου στο ΨΚΚ ο αριθμός των κρατουμένων-ασθενών έφτασε στον αριθμό 330, όταν οι διαθέσιμες θέσεις είναι 140. Δηλαδή ένα ποσοστό υπερκορεσμού κοντά στο 236%.

Πολύ αδρά διαχωρίζονται σε ουσιοεξαρτημένους και ψυχικά διαταραγμένους.

Όμως αυτός ο διαχωρισμός δεν αποδίδει την πραγματικότητα.

Στην πλειονότητα των κρατουμένων-ασθενών πρόκειται για ανθρώπους με εξάρτηση/κατάχρηση ψυχοτρόπων ουσιών ή/και αλκοόλ. Να σημειωθεί εδώ ότι στις δικαστικές φυλακές δεν ελέγχεται επ’ ουδενί η διακίνηση ναρκωτικών ουσιών. Συγκεκριμένα κρατούμενος (Συνέντευξη Β) μου ανέφερε, πριν έρθει στο ψκκ ότι έπαιρνε κανονικά τη δόση του, ενώ αυτό το γεγονός διαπιστώνεται και από εργαζόμενους. Αυτοί λοιπόν οι άνθρωποι στην πλειονότητά τους είτε βρίσκονται με στερητικά συμπτώματα είτε εμφανίζουν κάποια ψυχιατρικά συμπτώματα είτε και τα δύο. Η κατάσταση γίνεται πολυπλοκότερη αν προσθέσουμε και τους ψυχοπιεστικούς παράγοντες λόγω του εγκλεισμού και της απομόνωσης.

Στο ΨΚΚ «φιλοξενούνται» με μειωμένο καταλογισμό βίαιοι παραπτωματίες, ψυχικά διαταραγμένοι παραπτωματίες είτε πρωτογενώς είτε δευτερογενώς, λόγω του εγκλεισμού, εξαρτημένοι, επιθετικοί/παρορμητικοί κρατούμενοι, καθώς και άλλοι (κυρίως αλλοδαποί) οι οποίοι μετήχθησαν από άλλες φυλακές λόγω αλλοπρόσαλλης, αντικοινωνικής, δυσπροσαρμοστικής συμπεριφοράς, όπως χαρακτηριστικά περιγράφεται στα παραπεμπτικά.

Πολλοί κρατούμενοι επιδιώκουν τη μεταγωγή τους στο ΨΚΚ για τους εξής λόγους :

- άμβλυνση των στερητικών συμπτωμάτων / λήψη υπναγωγών χαπιών

- επίσπευση της απόλυσής του (οριστικής ή με όρους)

- προσκόμιση πιστοποιητικού νοσηλείας στο δικαστήριο για ευνοϊκότερους όρους εκδίκασης.

Η καθημερινότητα είναι αφόρητα μονότονη μέσα στο ΨΚΚ, πολύ περισσότερο και από τις πτέρυγες των δικαστικών. Είναι αξιοπρόσεκτο το γεγονός ότι δεν χρησιμοποιείται από κανέναν σχεδόν ούτε το πολύ μικρό προαύλιο (5x8m² περίπου). Προσαρμόζονται στο ημερήσιο πρόγραμμα (διανομή φαρμάκων, συσσίτιο, κλήση από ψυχίατρο), μένουν στα κελιά ή τους διαδρόμους των ορόφων και γενικά κυριαρχεί μια μίζερη ατμόσφαιρα στην οποία ο καθένας προσπαθεί να βρεί την ισορροπία και την ηρεμία του. Δεν υπάρχει κανένα πρόγραμμα και καμία δραστηριότητα με την οποία να απασχοληθούν για κάποια χρονική διάρκεια

Αναφέρθηκαν και σεξουαλικές παρενοχλήσεις μεταξύ κρατουμένων εκ των οποίων η μία δημόσια.

Την περίοδο της άσκησής μου συνέβησαν δύο συνταρακτικές απόπειρες αυτοκτονίας, σε σύνολο τεσσάρων. Στην πρώτη ο κρατούμενος αυτομαχαιρώθηκε στην κοιλιά σε βάθος ώστε να εκβάλλουν τα σπλάχνα του εκτός της κοιλίας, ενώ στη δεύτερη αυτομαχαιρώθηκε στο λαιμό μέχρι τραχείας, απ’ όπου και αεριζόταν. Σώθηκαν χάρη στην έγκαιρη επέμβαση των νοσοκόμων. Επίσης, στις 18/3/05, το απόγευμα, πέντε κρατούμενοι στάλθηκαν στο νοσοκομείο μετά από λήψη ηρωίνης την οποία εισαχθείς κρατούμενος πέρασε στο ΨΚΚ, κρύβοντάς την σε σακουλάκια στον πρωκτό του. Δυστυχώς απεβίωσε ο ένας από αυτούς. Να σημειωθεί ότι κατά τον ερχομό, αργότερα, του γιατρού-παθολόγου που εκλήθη, δε βρέθηκε παρά μόνο μία αμπούλα ΝΑRCAN στο ιατρείο του ΨΚΚ. Γενικά το ιατρείο χρήζει αναδιοργάνωσης και εξοπλισμού (ένα αμπού για τεχνητή αναπνοή και αυτό τρύπιο)

Οι αυτοτραυματισμοί είναι πολύ συχνοί. Οι εργαζόμενοι στο χώρο τους διαχωρίζουν σε σοβαρούς και σχηματικούς, αυτοκτονικούς και χειριστικούς. Οι αυτοτραυματισμοί περιλαμβάνουν χαρακώματα στους καρπούς, στο βραχίονα, στο λαιμό, ενώ δεν είναι σπάνιες και οι καταπόσεις ξένων σωμάτων (όπως κομμάτια σίδερο, ξυράφια). Υπάρχουν κρατούμενοι οι οποίοι αυτοτραυματίζονταν για συνεχόμενες μέρες. Δυστυχώς οι επιπολής αυτοτραυματισμοί των κρατουμένων προσπερνούνται ως χειριστική συμπεριφορά, δεν διερευνώνται οι ενδοψυχικές διεργασίες, δεν υπάρχει σχέδιο παρέμβασης παρά μόνο η περιποίηση των τραυμάτων. Εξάλλου μία από τις προτεινόμενες τεχνικές για την πρόληψη και αντιμετώπιση αυτοκτονικών συμπεριφορών, όπως περιγράφεται και από τη Hess, 1999, (σελ. 612) αφορά τη μη παρέμβαση, η οποία και ανεγείρει βέβαια ηθικά και νομικά ερωτήματα. Για να διευκρινιστεί περί τίνος πρόκειται, παραθέτω το παρακάτω εδάφιο: «Πρίν από χρόνια, παρατηρήθηκε σε ιδρύματα εφήβων και σε μεγάλο ποσοστό, κατάποση ξυραφιών τα οποία και έκρυβαν και καμούφλαραν μέσα σε κομμάτια τυριού ή χαρτιού τουαλέτας. Αυτά φαίνονταν σε ακτινογραφία και απειλείτο η υγεία του κρατουμένου, οπότε και ο εφημερεύων ιατρός προχωρούσε σε επείγουσα επέμβαση. Κάποιος έφηβος παρουσιάστηκε για τέταρτη φορά, έχοντας καταπιεί ξυράφι και εκτιμήθηκε ότι ο κίνδυνος από μια τέταρτη επέμβαση ήταν μεγαλύτερος, οπότε και προτιμήθηκε να παρατηρούνται τα ζωτικά του σημεία συνεχώς, χωρίς όμως εισαγωγή σε νοσοκομείο ή άλλη επιπλέον φροντίδα!! Παρόμοιες περιπτώσεις επιβλέπονταν με αυτό τον τρόπο δίχως επέμβαση ή άλλη παρέμβαση και παρατηρήθηκε δραματική μείωση τέτοιων περιστατικών» (;;;)

Οι αυτοτραυματισμοί και η απεργίες πείνας αποτελούν πολλές φορές, όμως, τους μοναδικούς τρόπους διαμαρτυρίας των κρατουμένων. Τα θέματα για τα οποία μπορεί να διαμαρτύρονται είναι πολλά όπως η φαρμακευτική αγωγή (ζητώντας τροποποίηση, σταμάτημα ή ακόμα και αύξηση δοσολογιών), ολιγωρίες άλλων υπηρεσιών ως προς την επίσπευση επίλυσης γραφειοκρατικών ζητημάτων (έκδοση πιστοποιητικών, διαβιβάσεις εγγράφων κτλ), προβλήματα με συγκρατούμενους. Με αυτούς τους τρόπους μπορεί ακόμα να εκδηλώνουν την αγανάκτησή τους για την κατάσταση που επικρατεί στο ίδρυμα, την απογοήτευσή τους ή άλλα προσωπικά προβλήματα. Κρατούμενος προχώρησε σε απεργία πείνας γιατί το δίκαιο αίτημα του προς τη γραμματεία για την έκδοση πιστοποιητικού όπου θα φαίνεται η συγχώνευση ποινών δεν έβρισκε ανταπόκριση. Παρέμεινε σε απεργία για 20 μέρες περίπου, δίχως να λαμβάνει το συσσίτιο και τα φάρμακα. Γνωστοποιούσε καθημερινά στον ψυχίατρο το αίτημα του και τη συνέχιση της απεργίας , μέχρι που και με παρέμβαση του τελευταίου, επιλύθηκε το πρόβλημα και έληξε την απεργία. Ο ίδιος, σε μια από τις καθημερινές συνομιλίες μας, μου εκμυστηρεύτηκε ότι γίνονται πολύ συχνά απεργίες πείνας ή αποχές από το συσσίτιο από τους εγκλείστους για να διαμαρτυρηθούν και να γνωστοποιήσουν τα αιτήματά τους στις αρχές. (Συνέντευξη Γ)

Στη διανομή φαρμάκων, που γίνεται δύο φορές κάθε ημέρα, πολύ κρατούμενοι κρύβουν τα χάπια μέσα στο στόμα τους ή αλλού. Υπάρχει φύλακας που ελέγχει αν έγινε η κατάποση, αλλιώς καταγράφεται ο κρατούμενος και υφίσταται πειθαρχική κύρωση. Οι λόγοι για τους οποίους κρύβουν τα φάρμακα είναι κυρίως «εμπορικοί», αφού ένα χάπι αποτελεί ακριβό ανταλλάξιμο είδος, έτσι ώστε δίνοντας το σε κάποιον που το έχει ανάγκη για να κοιμηθεί μπορεί να του αποφέρει τσιγάρα, τρόφιμα ή και κάποιες ανέσεις. Βέβαια υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να διαφωνεί ο κρατούμενος με τη χορήγηση και επομένως να την αποφεύγει. Εξάλλου πολλοί κρατούμενοι αρνούνται ανοικτά τη λήψη φαρμάκων.

Ο κάθε κρατούμενος κουβαλά το δικό του κόσμο, τα βιώματά του, τις αξίες του, τα πιστεύω του. Κατά κύριο λόγο πρόκειται για ανθρώπους κατωτάτου οικονομικού επιπέδου, με παρελθόν μικρών παραπτωμάτων, καθώς και χρήση ψυχοτρόπων, ελαφριών ή βαριών. Μέσα από τις συνεντεύξεις αλλά και την παρουσία σε πολλές συναντήσεις με τους ψυχιάτρους, διαπιστώθηκε ότι πρόκειται για ανθρώπους με επαγγέλματα κατά κύριο λόγο χειρωνακτικά, εργατικής ή αγροτικής οικογενειακής προέλευσης, και, κατά κύριο λόγο, με προβληματικές, πολλές φορές, οικογενειακές σχέσεις. Στους χώρους της φυλακής, επομένως και στο ΨΚΚ, εμφανές είναι ένα κοινό πολιτισμικό ήθος, ένα habitus, όπως ορίζει ο Bourdieu το σύνολο διαθέσεων, το αποκρυστάλλωμα εμπειριών του παρελθόντος, από το οποία πηγάζουν αντιλήψεις, εκτιμήσεις και δράσεις. Αυτό φαίνεται στη γλώσσα της φυλακής ( κομοδίνο - για τον κατεσταλμένο από φάρμακα-, γάτζωμα – πλησίασμα σε κρατούμενο που φαίνεται να έχει λεφτά-, φρίμπα – freebase δηλ κρακ κτλ), σε κώδικες τιμής και λόγου, σε τρόπους αντίδρασης (εξεγέρσεις), ενώ συχνές είναι εκδηλώσεις αλληλεγγύης και αλληλοσεβασμού.

3. Διευθυντής

Εκτελεστικό όργανο της εκάστοτε εξουσίας. Κρατώντας τα προσχήματα απέστειλε έγγραφο, την περίοδο της άσκησής μου, προς το υπουργείο διαμαρτυρόμενος για σοβαρές ελλείψεις υλικοτεχνικής υποδομής και προσωπικού, καθώς και για τον υπερκορεσμό του τμήματος.

4. Το σύστημα

Ο Monahan (1980) έθεσε το πολύ εύστοχο ερώτημα σχετικά με το ποιος είναι ο πελάτης ενός θεραπευτή: ο κρατούμενος ή το σύστημα. Να συμβάλλει ο επαγγελματίας υγείας ως προς το να γίνει πιο αποτελεσματικό το σύστημα ή στο να βοηθήσει τον έγκλειστο να συνδιαλέγεται καλύτερα με το σύστημα. (Hess, 1999, σ. 631)

Όμως το σύστημα , σε επίπεδο έμψυχου δυναμικού, απαρτίζεται από τους ίδιους τους επαγγελματίες οι οποίοι αποτελώντας τις διακριτές ομάδες που αναφέρθηκαν παραπάνω ορίζουν αυτόματα ένα αλληλοδιαπλεκόμενο δίκτυο ελέγχου και μεταχείρισης με διακριτά καθήκοντα και όρια δικαιοδοσίας. Αυτό ισχύει και στο ΨΚΚ, ως παράρτημα του ΔΚΚ. Οι διάφορες ομάδες των εργαζομένων έχουν ως κύριο καθήκον την επίβλεψη των κρατουμένων και, τύποις, τη θεραπεία τους. Παράλληλα όμως λογοδοτούν και ελέγχονται από ανωτέρους, σύμφωνα με την αυστηρή πυραμιδική γραφειοκρατική δομή και καθημερινά προκύπτουν θέματα στα οποία καλούνται να ενσκήψουν πέραν της μιας υπηρεσίας. Ένας εργαζόμενος λοιπόν έχει υποχρέωση να φέρει εις πέρας αυτό που του επιτάσσεται, να ευθυγραμμίζεται με το δημοσιοϋπαλληλικό κώδικα, να δέχεται τις πιέσεις των ανωτέρων και , όσον αφορά τους νοσοκόμους, να επιφορτώνονται, δίχως να είναι εκπαιδευμένοι, με την αντιμετώπιση ενός τέτοιου πληθυσμού ανθρώπων. Πολλές φορές τα στρατόπεδα πολλαπλασιάζονται και ξεπερνούν το βασικό καθεστωτικό διαχωρισμό φυλάκων-εγκλείστων, αφού δύναται να υπάρχει σύγκρουση δικαιωμάτων-υποχρεώσεων μεταξύ διευθυντή – υπολοίπων, νοσοκόμων- ψυχιάτρων, ψυχιάτρων- φυλάκων κτλ. Ανάμεσα στην επιλογή τέτοιων συγκρούσεων ή ολομέτωπης σύγκρουσης με την εκάστοτε εξουσία και στην επιλογή καταπάτησης δικαιωμάτων των κρατουμένων και υποβάθμισης υπηρεσιών προς αυτούς, επιλέγεται το δεύτερο. Δεν υπάρχει περίπτωση εργαζόμενος να πάρει ανοικτά το μέρος των εγκλείστων πάνω σε ένα θέμα, αφού κανόνα αποτελεί η αποφυγή διασάλευσης της ισορροπίας των μικροεξουσιών στο χώρο, η διατήρηση των συμμαχιών και του καθεστωτικού διαχωρισμού προσωπικού ιδρύματος-εγκλείστων. Αν προσθέσουμε και την αντιπαραθετική διάθεση και στάση της πλειονότητας του προσωπικού απέναντι σε αυτό των δικαστικών φυλακών αλλά και των δικαστικών αρχών, λόγω της συστηματικής και ανεξέλεγκτης υπερφόρτωσης του ΨΚΚ με κρατουμένους, απόπειρα παρέκκλισης ενός επαγγελματία από το κανόνα συνιστά διάσπαση της ομάδας του και απειλή για τις υπόλοιπες με επακόλουθη αν όχι απομόνωσή του από όλους παρεμπόδιση και δυσχεροποίηση του έργου του. Η απογοήτευση και η ματαίωση αποτελούν συχνό φαινόμενο, με συνέπεια η επαγγελματική παρουσία να αποκτά διεκπεραιωτικό και μόνο χαρακτήρα.

Επιβεβαιώνονται ενίοτε και τα λόγια του Foucault σύμφωνα με τον οποίο « στο κέντρο κάθε πειθαρχικού συστήματος λειτουργεί ένας μικρός ποινικός μηχανισμός που διαθέτει ένα είδος δικαστικού προνομίου, με τους δικούς του νόμους, τα πλημμελήματα της αρμοδιότητάς του, τις ιδιαίτερές του μορφές κύρωσης, τις δικές του διαβαθμίσεις δικαιοδοσίας. Τα πειθαρχικά σώματα καθιερώνουν ένα ποινικό υποσύστημα. ....με ένα μικροσύστημα ποινών για το χρόνο, τη δραστηριότητα, τη συμπεριφορά, το λόγο, το σώμα, τη σεξουαλικότητα .... πρέπει το κάθε τι να μπορεί να χρησιμοποιείται για να κολάζεται. Το κάθε υποκείμενο να είναι παγιδευμένο σε μια ολότητα κολαστική-κολάσιμη». (Foucault, 1976). Η λειτουργία των μικροεξουσιών είναι πάγιο χαρακτηριστικό των συστημάτων εξουσίας. Με τη συναίνεση και την ανοχή της συντεχνιακής ομάδας – να σημειωθεί ότι ο σύλλογος εργαζομένων στο ψκκ αποτελείται από εργαζομένους όλων των υπηρεσιών- κάποια μέλη της συστηματικά ή σπάνια προβαίνουν σε αυθαίρετη συμπεριφορά κατά των εγκλείστων η οποία ποικίλει από λεκτική βία, αδιαφορία σε έκκληση μέχρι λήψη περιοριστικών μέτρων και χρήση βίας. Αυτός ο μικρός ποινικός μηχανισμός φαίνεται να έχει δύο βασικές λειτουργίες πέρα από την καταστολή και πειθάρχηση των εγκλείστων: από τη μια δρα σαν εκτονωτικό χάπι του όγκου των δυσάρεστων συναισθημάτων και πιέσεων που συσσωρεύονται και από την άλλη διατηρείται ένα σχετικό αυτεξούσιο και μια επίδειξη αντίπαλου δέους στους ανωτέρους, με αποτέλεσμα και να χαλιναγωγούνται τα αισθήματα κατωτερότητας και υποτίμησης απέναντί τους, προβαλλόμενα και εκδραματιζόμενα στις πλάτες των εγκλείστων και να αυξάνεται άτυπα η διαπραγματευτική ισχύς τους (δως μου αυτό που θέλω για να με τιθασεύσεις). Παράδειγμα της αυτονομίας των πειθαρχικών σωμάτων είναι η χρήση περιοριστικών μέτρων και η απομόνωση. Από μαρτυρίες κρατουμένων, έμαθα ότι υπάρχουν φύλακες που «χτυπάνε στο ψαχνό», ενώ εντολή για απομόνωση δίνει ο καθένας (νοσοκόμοι, φύλακες), εκτός του ψυχιάτρου που είναι και ο νόμιμος υπεύθυνος. Χαρακτηριστικά ένας νοσοκόμος μου εκμυστηρεύτηκε ότι έβαλε κάποιον στην απομόνωση επειδή του έσπαγε τα νεύρα, ενώ ένας άλλος κρατούμενος έκανε λόγο για 20ήμερη παραμονή του σε κελί απομόνωσης (ο συγκεκριμένος ήταν πολύ επιθετικός και αντιδραστικός με τους φύλακες και όλοι τον είχαν άχτι, όπως έλεγε ο ίδιος) (Συνέντευξη Δ). Στην ίδια λογική κινούνται ακόμα και γιατροί (δερματολόγος, ΩΡΛ) με διεκπεραιωτικές και βιαστικές επισκέψεις. Η δερματολόγος μάλιστα μου έκανε παρατήρηση γιατί ξανακάλεσα από το μικρόφωνο δύο κρατουμένους οι οποίοι δεν προσήλθαν αμέσως για εξέταση, με τη λογική ότι αν είχαν πραγματικά ανάγκη θα έρχονταν αμέσως (;;)

Στις φυλακές, και σε ενσωματωμένες υπηρεσίες όπως το ΨΚΚ, φαίνεται σαν να επαναλαμβάνεται καθημερινά το πείραμα του πανεπιστημίου του Standford, το 1971, ( που πέρασε και στη φιλμογραφία με την ταινία DasExperiment του Oliver Hirschbiegel), όπου τοποθετήθηκαν πειραματικά 12 άτομα σε ένα χώρο φυλακής και 6 από αυτούς έπαιξαν το ρόλο του φύλακα και οι υπόλοιποι του κρατούμενου. Το πείραμα σταμάτησε μετά από 6 μέρες (αν και θα διαρκούσε ένα μήνα) αφού οι εθελοντές-φύλακες είχαν εσωτερικεύσει πλήρως το ρόλο τους και υπήρχε κίνδυνος δολοφονίας εκατέρωθεν.

Στην πραγματικότητα των φυλακών το πείραμα δεν έχει τέλος, παρά την παταγώδη αποτυχία του.

Να σημειωθεί, όμως, ότι με α.π. 40, εστάλη επιστολή διαμαρτυρίας του Συλλόγου Υπαλλήλων Ψ.Κ.Κ προς υπουργό, γενικό γραμματέα υπουργείου δικαιοσύνης, διεύθυνση σωφρονιστικής πολιτικής, διευθυντή ΨΚΚ και ΟΣΥΕ στην οποία κάνουν λόγο για υπερκορεσμό του τμήματος, ότι δεν υπάρχουν κουβέρτες και κάποιοι κοιμούνται σε στρώματα, όξυνση της κατάστασης με συνεχείς εντάσεις και τσακωμούς, ελλείψεις προσωπικού και ότι κάποια στιγμή θα πρέπει να προσληφθούν ψυχίατροι σε Κορυδαλλό, Άμφισσα και Ναύπλιο.

Στο μεταξύ η δικαστική εξουσία, ειδικά τον τελευταίο χρόνο και λόγω των σκανδαλωδών αποκαλύψεων από τον τύπο για το δήθεν αδέκαστο της απονομής δικαιοσύνης, εκδίδει ανεκδιήγητα καταδικαστικές αποφάσεις με εξοντωτικές ποινές φυλάκισης και κάθειρξης, θέμα που έχει θιχτεί και από το 2003 από την CPT. Σε δημοσίευμα της εφημερίδας Ελευθεροτυπία στις 15/9/2005, γίνεται λόγος για υπερχείλιση των φυλακών, αφού από τον Ιανουάριο εώς το Σεπτέμβριο ο αριθμός των κρατουμένων αυξήθηκε κατά 10%, φτάνοντας στο απίστευτο ρεκόρ των 9.589 κρατουμένων!! Κρατούμενοι αναφέρονται στις τραγικές συνθήκες υπερφόρτωσης σε σημείο που σε κελί για δύο το πολύ άτομα να στοιβάζονται τέσσερις και πέντε και όταν κάποιος ουρεί το βράδυ στην εσωτερική τούρκικη τουαλέτα να λερώνεται αυτός που κοιμάται με προσκέφαλο προς αυτή (Συνέντευξη Ε).... ενώ παράλληλα αυξάνονται τα περιστατικά βίας και έντασης εντός των ιδρυμάτων. Το προσωπικό των ιδρυμάτων για να αντιμετωπίσει αυτή την κατάσταση προβαίνει συστηματικά και με προσχηματικές αφορμές στην παραπομπή κρατουμένων στο ΨΚΚ, ακολουθώντας την πολιτική που επιβάλλουν οι εκάστοτε διευθυντές, σε σημείο να πιέζουν και να εκβιάζουν την παραμονή τους σε αυτό. Καθημερινό είναι το ιδιότυπο παιχνίδι αντισφαίρισης που έχει στηθεί ανάμεσα στο ΨΚΚ και τις φυλακές (ειδικά αυτή του Κορυδαλλού) με μπαλάκι τους εγκλείστους, με τραγικές συνέπειες όσον αφορά την προσαρμογή αυτών, την ταλαιπωρία που υφίστανται, την ανακολουθία των φαρμακευτικών αγωγών, τις άθλιες συνθήκες μεταγωγής και κράτησης σε αστυνομικά τμήματα για αυτούς που προέρχονται από επαρχιακές φυλακές.

5. Θεραπεία...

Σύμφωνα και με την έκθεση της CPT (2002), επισημαίνεται ανυπαρξία ψυχοκοινωνικών-εκπαιδευτικών προγραμμάτων, καθώς και προγραμμάτων αντιμετώπισης της εξάρτησης, ή έστω συνέχισης προγραμμάτων υποκατάστασης με μεθαδόνη, στα οποία πολλοί κρατούμενοι συμμετείχαν πριν τον εγκλεισμό τους.

Από το 1987 εώς τουλάχιστον το 1990 λειτούργησε κοινωνιοθεραπευτική ομάδα («ομάδα ελεύθερης έκφρασης») με πρωτοβουλία κοινωνικής λειτουργού και συμμετοχή 10 κρατουμένων, ενώ παλιότερα γινόταν και ψυχοθεραπεία από ψυχολόγο (Κουλούρης, 1990). Το 1997 και για περίοδο ενός έτους, με πρωτοβουλία του ψυχιάτρου Σκόνδρα Μάρκου λειτούργησε ψυχοθεραπευτικό πρόγραμμα ομαδικού τύπου, όπου και συστήθηκε ομάδα 20 ατόμων με αυστηρές προϋποθέσεις και κριτήρια (ιδία αναγνώριση του προβλήματος και βούληση για θεραπεία, αποχή από εξαρτητικές ουσίες κτλ). Παρά τα πολύ θετικά αποτελέσματα, οι ιθύνοντες έκριναν ότι κάτι τέτοιο είναι πολυτέλεια και δεν ενέκριναν τη συνέχισή του.

Όσον αφορά τους ουσιοεξαρτημένους, γίνονται επισκέψεις μια φορά την εβδομάδα από οργανισμούς όπως 18 Άνω, ΚΕΘΕΑ και Ανώνυμους Εξαρτημένους, οπότε και οργανώνονται συνεδρίες αυτοβοήθειας και πληροφόρησης για την αντιμετώπιση των στερητικών και άλλων προβλημάτων.

Από εκεί και πέρα τίποτα άλλο, παρά μόνο οι φαρμακευτικές αγωγές που εφαρμόζονται από τους ψυχιάτρους. Η συνήθης πρακτική που εφαρμόζεται είναι μια πρώτη επίσκεψη γνωριμίας με τον κάθε κρατούμενο – ασθενή , όπου και λαμβάνεται ένα υποτυπώδες προφορικό ιστορικό με την υποβολή κάποιων στερεοτυπικών, κλειστών ερωτήσεων και κατόπιν αποφασίζεται η αγωγή που θα λαμβάνει ο κρατούμενος. Αυτή τροποποιείται ανάλογα με την ανοχή του σε αυτά (ειδικά στις βενζοδιαζεπίνες), την ύφεση των συμπτωμάτων και τη συμπεριφορά του στο τμήμα. Δεν εξετάζονται βαθύτερα αίτια συμπεριφορικών εκδηλώσεων.

Όσον αφορά τους αλλοδαπούς κρατουμένους, αν δεν ξέρει τη γλώσσα καλείται άλλος κρατούμενος σε ρόλο μεταφραστή. Παρευρισκόμενος σε πολλές συναντήσεις, ήταν φανερές οι δυσκολίες και η ανεπαρκής αντιμετώπιση αυτών των ανθρώπων, αφού δεν κρίνεται σκόπιμη η πρόσληψη αλλοδαπού προσωπικού το οποίο και θα μπορούσε να προσπελάσει πολύ πιο εύκολα τους αλλοδαπούς κρατουμένους μιας και βασική οδό εξωτερίκευσης ψυχιατρικών συμπτωμάτων αποτελεί η ομιλούσα γλώσσα. Αντίθετα αντιδράσεις και εκδηλώσεις ιδιαίτερες αυτού του πληθυσμού κρίνονται ακαταλαβίστικες, παράλογες και εξωπραγματικές οπότε και σειρά έχει η φαρμακευτική καταστολή.

Τέλος οι εξαρτημένοι από ουσίες βρίσκονται στο έλεος της ανοχής στα υπναγωγά και κατασταλτικά φάρμακα που τους χορηγούνται, πολλές φορές για μεγάλα διαστήματα, μολονότι η χρήση τους πρέπει να τίθεται για βραχύχρονα διαστήματα και σε στενό πρόγραμμα δοσολογίας ώστε να βεβαιώνεται ότι η συνταγογραφούμενη αγωγή δεν χρησιμοποιείται ως υποκατάστατο των ουσιών εξάρτησης. (Weinstein, 2000)

Καμία άλλη φροντίδα δε λαμβάνεται στο ΨΚΚ.

Η λειτουργία του ΨΚΚ, παρά τις προσπάθειες κάποιων εργαζομένων, απέχει πολύ από να χαρακτηριστεί θεραπευτική. Αν και αντιμετωπίζονται κάποια περιστατικά μειζόνων διαταραχών φαρμακευτικά και μόνο, αυτό δε συνιστά αναγκαία και μόνη συνθήκη θεραπείας.

Δεν είναι αφορισμός μα ρεαλιστικό συμπέρασμα ισχυριζόμενοι ότι το ΨΚΚ λειτουργεί τόσο ως μοχλός ευθυγραμμισμού και μεταχείρισης των εγκλείστων όσο και ως βαλβίδα αποσυμπίεσης του συστήματος των ιδρυμάτων εγκλεισμού. Ο τιμωρητικός χαρακτήρας του εγκλεισμού αναδύεται ακόμα και στα ψευδεπίγραφα απονενοημένα σκιρτήματα απενοχοποίησης της εκάστοτε εξουσίας στα οποία διαβαίνει με τη συνέχιση της λειτουργίας αυτών των εξαμβλωμάτων της επιστήμης και της προαγωγής υγείας.

Αναγκαστική Θεραπεία

Από νομικής άποψης, αναγκαστική θεραπεία σε περιβάλλον φυλακής επιτρέπεται μόνο για την αποτροπή κινδύνου για το ίδιο το πρόσωπο ή για άλλους.

Στην Ολλανδία, από νομικής θέσης, αναγκαστική θεραπεία δεν είναι δυνατή σε ένα ίδρυμα εγκλεισμού. Όταν όμως επιλεχθεί μια επιβεβλημένη παρέμβαση στο σχήμα θεραπείας (όπως επιβαλλόμενη φαρμακευτική αγωγή), συστήνεται από ανεξάρτητο ψυχίατρο η προσωρινή κράτηση σε νοσοκομείο όπου και θα εφαρμοστεί η αναγκαστική θεραπεία, σύμφωνα με το πλαίσιο δράσης που προβλέπεται από την ΒΟΡΖ Πράξη (Πράξη για τα ψυχιατρικά νοσοκομεία [Ειδικές Αγωγές] (VanMarle, 2000)

Στην Αγγλία και Ουαλία η νομοθεσία δεν εμποδίζει τους ψυχιάτρους ή τα δικαστήρια στο να επιβάλλουν αναγκαστική θεραπεία σε νοσοκομείο, όπου αυτό κρίνεται απαραίτητο (David, England από EuropeanCommission, 2005)

Επίσης σύμφωνα με τον Κώδικα Πρακτικής (συνεταγμένο από τον τομέα υγείας) όπου περιγράφονται λεπτομερώς οι διαδικασίες περί αναγκαστικής κράτησης και θεραπείας, καλύπτονται θέματα που δεν περιγράφονται αναλυτικά στην βασική νομοθεσία, όπως περιοριστικά μέτρα, απομόνωση και αποθεραπεία. Πρόσφατα, η κυβέρνηση πρότεινε την εισαγωγή ενός νέου νομοσχεδίου για την ψυχική υγεία το οποίο φέρει μεγάλες αλλαγές όσον αφορά τις προϋποθέσεις για προσωπική κράτηση. Στόχος του είναι να επιτρέψει την εφαρμογή εντολής αναγκαστικής κράτησης και στο νοσοκομείο αλλά και στην κοινότητα. Να σημειωθεί ότι ολόκληρο το νομοσχέδιο συνετάχθη δίχως να ζητηθεί η συμβολή των ειδικών επιστημόνων επί του θέματος. (David, England από EuropeanCommission, 2005). Όλες οι εντολές για αναγκαστική θεραπεία, με εξαίρεση την εντολή για εκτίμηση, επιτρέπουν τη θεραπεία όπως άλλωστε και την κράτηση. Εξαιρείται το ηλεκτροσόκ, όπου απαιτείται συναίνεση ή άδεια από έναν δεύτερο ανεξάρτητο ψυχίατρο, ενώ για νευροχειρουργική επέμβαση ή χορήγηση ορμονών απαιτείται και συναίνεση και δεύτερη γνώμη ειδικού (David, England από EuropeanCommission, 2005)

Όταν ένας επικίνδυνος ψυχικά ασθενής που κρατείται, άσχετα με το αν είναι ή όχι παραπτωματίας, αρνείται την ιατρική θεραπεία, δεν υπάρχουν ξεκάθαρες οδηγίες που να επιτρέπουν την επιβολή θεραπείας, ακόμα και σε κλειστά ψυχιατρικά τμήματα. Το μόνο που καθορίζεται από το νόμο σχετικά με την υποχρεωτική θεραπεία και μπορεί να επιβληθεί από το δικαστήριο, ορίζεται από το το νόμο της 15 Ιουνίου 1998, όπου και διευκρινίζει ότι οι παραπτωματίες για σεξουαλικής φύσεως αδικήματα είναι δυνατόν να καταδικάζονται σε «δικαστική απόφαση φροντίδας» (και όχι θεραπεία) υπό την εποπτεία ενός νέου ιατρικού επαγγέλματος, του “συντονιστή”. Ακόμα και αυτή η διάταξη δεν αντιβαίνει το καθεστώς του δικαιώματος ενός ασθενούς-κρατούμενου να αρνηθεί τη θεραπεία, όντας σε περιβάλλον φυλακής.

Φαρμακευτική Αγωγή

Κυρίως στην περίπτωση ψυχωτικών ασθενών, με διαταραχές που αφορούν ψευδαισθήσεις, μανία, ταραχή ή παθολογική παρορμητικότητα, η φαρμακευτική αγωγή δύναται συχνά να φέρει αξιοσημείωτα θετικά αποτελέσματα. Επείγουσες ιατρικές θεραπείες αποτελούν πολύ κρίσιμες καταστάσεις από το γεγονός ότι μια αναβολή στην έναρξη ενός θεραπευτικού σχήματος για μια ψυχωτική κατάσταση μπορεί να επιδεινώσει τη διάρκεια και τη σοβαρότητα της εξέλιξης της ασθένειας. Πρέπει σε τέτοιες περιπτώσεις ο ασθενής να πληροφορείται έγκαιρα και να παρακινείται να λάβει την αγωγή όσο δυνατόν το γρηγορότερο. (VanMarle, 2000)

Στα περισσότερα κράτη-μέλη οι σχετικές διατάξεις περί αναγκαστικής θεραπείας ορίζονται σε σχετικά διατάγματα για την εθνική ψυχική υγεία και αφορούν δικαστικούς, αλλά και αστικής ευθύνης, ασθενείς. Αν και ορίζονται δύσκολα, όμως εφαρμόζονται στην πράξη. Στη Φιλανδία για παράδειγμα το ECT και η αντιορμονική θεραπεία εφαρμόζονται συχνά, μόνο με τη συναίνεση του ασθενούς, αν και ο νόμος επιτρέπει θεωρητικά την αναγκαστική εφαρμογή τους. Στη Γαλλία καμία θεραπεία αναγκαστική δεν περιγράφεται από το νόμο, παρά μόνο η τοποθέτηση του ασθενούς χωρίς τη θέλησή του. Στην πράξη μια τέτοια τοποθέτηση ακολουθείται από επιβολή θεραπείας χωρίς τη θέληση του ασθενούς. Στην Ιρλανδία, δεν υπάρχει ειδική μνεία παρά μόνο για νευροχειρουργική επέμβαση, η οποία μπορεί να αποφασίζεται με τη συγκατάθεση της επιτροπής ψυχικής υγείας, καθώς και για το ECT, όπου χρειάζεται η συγκατάθεση δύο συμβούλων ψυχιάτρων. Όμως για την φαρμακευτική αγωγή (όπου εμπερικλείεται και η αντιορμονική θεραπεία) που δίνεται αναγκαστικά για περίοδο μεγαλύτερη των τριών μηνών, πρέπει να γίνεται επανεξέταση από ανεξάρτητο ψυχίατρο. Στην πράξη [για την ώρα τουλάχιστον] αν και υπάρχει η νομική κάλυψη οι ειδικοί διστάζουν να εφαρμόσουν τέτοιες θεραπείες [κρατάμε μια επιφύλαξη για την φαρμακοθεραπεία], εκτός και υπάρχει συγκατάθεση του κρατουμένου και κλινικό έδαφος για θεραπεία, όπως για την ασφάλεια του ίδιου ή των άλλων. (ΕuropeanCommission, 2005)

Αναγκαστική Θεραπεία όπως καθορίζεται από τους νόμους. (ΕuropeanCommission, 2005)

1 - Μόνο θεωρητικά

2 - Πρώτη απόφαση από γιατρό και ακολούθως μετά από τρείς μήνες επανεξέταση από ανεξάρτητο επίτροπο.

3 - Απόφαση από επιτροπή

4 - Δεν καθορίζεται νομικά, αλλά παρέχεται για πρακτική ρουτίνας

5 - Μεταβλητοί κανόνες σε ομοσπονδιακούς κανόνες.Σε κάποιες πολιτείες απαιτείται συναίνεση από τον κρατούμενο (με εξαίρεση επείγουσες περιστάσεις).

6 - Μπορεί να εφαρμοστεί έναντι της θέλησης του ασθενούς, αλλά δε διατυπώνεται ειδικά νομικά και παρέχεται με πιο γενικούς όρους.

ΣΥΖΗΤΗΣΗ

Τα τελευταία χρόνια στην Ολλανδία εγείρονται συζητήσεις γύρω από την αποτελεσματικότητα των TBS [1] λόγω της ύπαρξης μεγάλης λίστας αναμονής και αυξημένου αριθμού ψυχικά διαταραγμένων ατόμων στα ιδρύματα εγκλεισμού. Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες υπεισέρχονται. Εντολές για εισαγωγή σε TBS απροσδιόριστης διάρκειας προκαλούν άνιση μεταχείριση, αφού άτομα που έχουν διαπράξει ίδια εγκλήματα υφίστανται την ποινή τους στη φυλακή.

Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμάται η επικινδυνότητα αυτών των ανθρώπων αφού, παρά τα λαμβανόμενα μέτρα και, ακόμα χειρότερα, παρά την εφαρμογή τους, μπορεί να επαναλάβουν το ίδιο αδίκημα.

Το κόστος λειτουργίας μιας κράτησης σε TBS σε σχέση με τη φυλακή ή με δομές γενικής ψυχιατρικής είναι μεγαλύτερο και εύκολα παρομοιάζεται, καθ’ υπερβολή με διαμονή σε «πολυτελές ξενοδοχείο». Μια θέση στοιχίζει δύο φορές παραπάνω, ενώ απαιτείται πολύ παραπάνω και εξειδικευμένο προσωπικό (80% του κόστους αφορά αμοιβές προσωπικού). Το κόστος άλλωστε αποτελεί βασική παράμετρο στις σύγχρονες αστικές δημοκρατίες. Τα δικαστήρια αποφαίνονται, ειδικά πριν από λίγα χρόνια, περί εισαγωγής σε νοσοκομεία τύπου TBS παρά τις αντίθετες συστάσεις από τα ιδρύματα εγκλεισμού. Ο αριθμός των ψυχωτικών ασθενών, η μεγαλύτερη ομάδα που νοσηλεύεται σε αυτά τα νοσοκομεία, αυξήθηκε κατά το ένα τρίτο τα τελευταία χρόνια.

Aντιρρήσεις σχετικά με το μέτρο των TBS έρχονται από διαφορετικές σκοπιές: οικονομική, πρόληψη εγκλήματος και νομική προστασία των ασθενών σε αυτά. Πέρα από την εξαντλητική διάρκεια, σημειώνεται και μεγάλο ποσοστό αποτυχίας όσον αφορά τη θεραπεία, ειδικά για τους παραπτωματίες σεξουαλικών εγκλημάτων.

Στο ολλανδικό κοινοβούλιο συζητιούνται προτάσεις για την αυστηροποίηση του καθεστώτος των TBS, εξαιτίας περιστατικών αποδράσεων και υποτροπών, εστιάζοντας στην ανάγκη λήψης αυστηρότερων κριτηρίων σχετικά με τις άδειες και τα εξιτήρια, στον πιο επίμονο έλεγχο και εποπτεία των παραπτωματιών σεξουαλικών εγκλημάτων μετά το εξιτήριό τους και την επανάκληση αδειών σε ασυνόδευτους ασθενείς. Σε ένα νεόφερτο νομοσχέδιο καθορίζεται η αλλαγή της μέγιστης περιόδου των υφ’ όρων εξιτηρίων από 6 σε 9 χρόνια.

Στο αγγλικό κοινοβούλιο σε πρόσφατο νομοσχέδιο για την ψυχική υγεία, η κυβέρνηση προσπαθεί να χρησιμοποιήσει τη νομοθεσία για την ψυχική υγεία για να καλύψει απροσδιόριστες προληπτικές φυλακίσεις ατόμων χωρίς ψυχική ασθένεια, χωρίς να έχουν διαπράξει κάποιο παράπτωμα και δεν είναι πρόθυμοι να υποβληθούν σε οποιαδήποτε θεραπεία (David, England από EuropeanCommission, 2005). Παράλληλα εντοπίζονται πολλές δυσλειτουργίες όσον αφορά την αντιμετώπιση και θεραπεία των ψυχικά πασχόντων παραπτωματιών σε επίπεδο συστήματος (αναντιστοιχία ατομικών αναγκών και δυνατοτήτων συστήματος), καθώς και σε επίπεδο υπηρεσιών (οργανωτικά και διοικητικά εμπόδια που απαγορεύουν τη μετακίνηση ατόμων μεταξύ υπηρεσιών δομών και κοινότητας). Η μετακίνηση π.χ ενός ψυχικά πάσχοντος παραπτωματία από ένα ίδρυμα εγκλεισμού σε ένα νοσοκομείο υψηλής ασφαλείας αντί για 72 ώρες που προβλέπεται διαρκεί συνήθως από κάποιες εβδομάδες μέχρι και μήνες (Wolff, 2002)

Στη Γερμανία έχει αυξηθεί δραματικά ο αριθμός των εισαγωγών στα δικαστικά ψυχιατρικά νοσοκομεία. Για παράδειγμα στο νοσοκομείο του Hessen τα τελευταία 3 χρόνια σημειώνεται αύξηση κατά 25%. Η κατάσταση αυτή αιτιολογείται λόγω αύξησης τεσσάρων τύπων ασθενών:

1. Μετανάστες οι οποίοι υπέβαλαν αίτηση ασύλου η οποία δεν έγινε δεκτή. Κατά  το γερμανικό νόμο αυτοί οι άνθρωποι δεν γίνεται να απελαθούν. Μόνο στο Hessen τα τελευταία χρόνια αυξήθηκε ο αριθμός αυτής της ομάδας ασθενών(;) κατά 800%!!!

2. Χρόνιοι σχιζοφρενικοί ασθενείς οι οποίοι μετεγκαταστάθηκαν σε ξενώνες, αποδεσμευόμενοι από τα νοσοκομεία, όπου και είναι αδύνατη η διαχείρισή τους. Οι υπηρεσίες της γενικής ψυχιατρικής στη Γερμανία περικλείουν ανοικτούς θαλάμους βραχείας νοσηλείας. Αργά ή γρήγορα πολλοί ασθενείς διαπράττουν κάποιο παράπτωμα και νοσηλεύονται πάλι κατά διαταγή. Επειδή οι περισσότεροι επαγγελματίες ψυχικής υγείας πιστεύουν ότι δε σχετίζεται η ύπαρξη μιας μείζονος διαταραχής με τη βία και το έγκλημα, παρατηρείται μια υποεκτίμηση του κινδύνου εκδήλωσης παράνομης συμπεριφοράς.

3. Βίαιοι και μη συμμορφώσιμοι ασθενείς με μείζονα διαταραχή και συνοδά προβλήματα κατάχρησης ουσιών. Η εμπειρία δείχνει ότι άτομα αυτής της ομάδας συχνά υποτροπιάζουν, σε υφ' όρον απόλυση.

4. Βιαστές και παιδόφιλοι. Εξαιτίας των μεγάλων ποσοστών υποτροπής, υπήρχαν εκκλήσεις για πιο μακρά φυλάκιση, απεριόριστη κράτηση και υποχρεωτική θεραπεία, οπότε και επήλθαν αλλαγές στο γερμανικό ποινικό νόμο.

Αν και οι στόχοι της σύγχρονης πολιτικής περί της μεταχείρισης του βιαίου παραπτωματία συνοψίζονται στην φιλελευθεροποίηση και εξανθρωπισμό του υπάρχοντος συστήματος, καθώς και στην αποφυλακοποίηση του συστήματος έκτισης των κυρώσεων (Πανούσης, 1990), όπως επισημάνθηκε και για τα TBS, ο χρόνος εγκλεισμού των ψ.π.π σε σχέση με παραπτωματίες δίχως ψυχική διαταραχή για το ίδιο αδίκημα επιμηκύνεται συχνά τέσσερις με πέντε φορές (Weistein, 2000).

Πέρα από την περιπτωσιολογία των προβλημάτων που έχουν ανακύψει στα συστήματα δικαστικής ψυχιατρικής σε κάθε χώρα, αξίζει να επισημανθούν (αν και χρήζουν ξεχωριστής εργασίας) δεοντολογικά και επιστημολογικά ζητήματα που ανακύπτουν από την εμπλοκή των ψυχιάτρων στην αντιμετώπιση ψυχικών προβλημάτων εγκλείστων σε κελιά απομόνωσης-υψίστης ασφαλείας, στην καταστολή απεργιών πείνας και στην επίβλεψη εκτελέσεων θανατικής ποινής. Η πρωτοκλασάτη και έγκυρη αμερικάνικη ψυχιατρική εταιρεία όσον αφορά την αντιμετώπιση ψυχικά πασχόντων σε υψίστης ασφαλείας κελιά προτείνει χαρακτηριστικά την απομάκρυνση του εγκλείστου από αυτά τα κελιά σε περιπτώσεις σοβαρής κρίσης έντονης ψυχιατρικής διαταραχής, όπως αυτοκτονική κατάθλιψη ή οξύ ψυχωτικό επεισόδιο και όχι μόνο, και την επάνοδο όταν θα είναι σε θέση να μπορεί να αντέξει τη διαμονή σε αυτά (Weinstein, 2000). Υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για την συμμετοχή ψυχιάτρων στις κρατικές κατασταλτικές μεθοδεύσεις ενάντια σε πολιτικούς κρατουμένους, όπως κατά κόρον στις φυλακές της Τουρκίας με εντολές αναγκαστικής σίτισης, αναγκαστικής φαρμακευτικής αγωγής και χρήση περιοριστικών μέτρων.

Πριν την εκτέλεση θανατικής ποινής προηγείται ψυχιατρική αξιολόγηση, όπου και διαπιστώνεται η ικανότητα του ατόμου να κατανοήσει τούς λόγους της επιβληθείσας ποινής, οπότε και να προχωρήσει η εκτέλεσή της, διαφορετικά, π.χ. σε περιπτώσεις ψυχικής διαταραχής ή πνευματικής ανεπάρκειας αυτή αναβάλλεται....

Περί της επιχειρηματικής εκμετάλλευσης των ιδρυμάτων εγκλεισμού και δικαστικών ψυχιατρικών υπηρεσιών

Υπηρεσίες δικαστικής ψυχιατρικής υπάγονται μερικώς ή πλήρως στον ιδιωτικό τομέα μόνο στο Βέλγιο, Αγγλία/Ουαλία, Ολλανδία και Ισπανία, ενώ ήδη βρίσκεται υπό προγραμματισμό και για τη Γερμανία. Για όλες τις άλλες χώρες, οι υπηρεσίες αυτές λειτουργούν υπό την αιγίδα δημόσιων, εθνικών ή ομοσπονδιακών, οργανισμών (EuropeanCommission, 2005). Δικαστικές ψυχιατρικές υπηρεσίες διαφόρων επιπέδων που ανήκουν στον ιδιωτικό τομέα υπάρχουν σε κάποια από τα κράτη-μέλη μερικώς ή ολικώς. Στην Ολλανδία η πλειονότητα των δικαστικών ιδρυμάτων ανήκουν στον ιδιωτικό τομέα (5 από τα 9 TBS). Στην Ισπανία από τα τρία μεγάλα εθνικά ψυχιατρικά σωφρονιστικά νοσοκομεία, αυτό της Καταλωνίας υπάγεται σε ιδιώτη ενώ σε Αγγλία/Ουαλία λειτουργούν ιδιωτικά δικαστικές ψυχιατρικές μονάδες στα πλαίσια του NHS, ειδικά όπου υπάρχει έλλειψη κλινών.

Να σημειωθεί ότι στον ελληνικό Ν. 3138/93, προβλέπεται η ύπαρξη ιδιωτικού φορέα για την εξωϊδρυματική παρακολούθηση προγραμμάτων ψυχολογικής υποστήριξης και αναμόρφωσης, ενώ στο Ν.1851/1989 στο άρθρο 71 §2,3 προβλέπονται τα εξής :

§2 : Κατ’ εξαίρεση οι κρατούμενοι μπορούν να εργάζονται σε ιδιωτικές επιχειρήσεις κάθε είδους, εποπτευόμενοι από τη διεύθυνση του καταστήματος κράτησης

§3: Η εργασία του κρατουμένου για δικό του λογαριασμό ή ύστερα από παραγγελία ιδιώτη μπορεί να επιτραπεί από την επιτροπή καθορισμού εργασίας κρατουμένων, όταν υπάρχει δυνατότητα τέτοιας εργασίας στο κατάστημα και εφόσον δεν παραβιάζονται οι όροι κράτησης, πειθαρχίας και ασφάλειας.

Δεν είμαστε μακριά από την κατάσταση που επικρατεί στις ΗΠΑ, σε σχέση με την εκμετάλλευση του πληθυσμού των εγκλείστων ως εργατικού δυναμικού μηδαμινού κόστους. Αποκαλυπτικά είναι τα λόγια της Angela Davis, καθηγήτριας στο πανεπιστήμιο της Kαλιφόρνια, SantaCruz, στο αντικείμενο της Ιστορίας της Συνείδησης :

«Σχεδόν δύο εκατομμύρια φτάνουν οι έγκλειστοι στις αμερικάνικες φυλακές, ενώ συμπεριλαμβανομένου των κρατουμένων με αναστολή ή υφ' όρων άδεια, ο αριθμός εκτοξεύεται στα 5 εκατομμύρια, εκ των οποίων το 70% έγχρωμοι. Στερούνται όλων των σημαντικών ζωτικών δραστηριοτήτων, ειδικά αυτοί που κρατούνται σε υψίστης ασφαλείας ιδρύματα και κέντρα κράτησης προσφύγων... Καθώς το κεφάλαιο επενδύει ολοένα και παραπάνω στη βιομηχανία ασφάλειας και καταστολής με διάφορους τρόπους, για τη μεγιστοποίηση των κερδών, οι φυλακές παίζουν κεντρικό ρόλο στην οικονομία των ΗΠΑ... Και ειδικά τα έγχρωμα σώματα γίνονται η κύρια πρώτη ύλη σε αυτό το τεράστιο εγχείρημα της εξαφάνισης των μειζόνων κοινωνικών προβλημάτων των καιρών μας (σημ: τα ποσοστά ανεργίας-υποαπασχόλησης και φτώχειας έχουν εκτιναχθεί την τελευταία δεκαετία στα ύψη)

....η εγκληματικοποίηση των εγχρώμων εγείρει ιδεολογικά εμπόδια στην κατανόηση της άμεσης σχέσης του δομικού ρατσισμού της τελευταίας 200ετίας και του παγκοσμιοποιημένου κεφαλαίου... δημιουργούν μια οικονομική ανάγκη για κατασκευή φυλακών, οι οποίες ενεργοποιούν την οικονομία, παρέχοντας εργασία στη βιομηχανία των φυλακών για ένα κόσμο που προέρχεται από πληθυσμούς που εγκληματικοποιήθηκαν μέσω αυτού του προτσές. Ένας αυτοαναπαραγόμενος και φρικτός κύκλος...

Πολυεθνικές όπως ΙΒΜ, Motorola, Compaq, Texas Instruments, Honeywell, Microsoft και Boeing δραστηριοποιούνται στην εκμετάλλευση εργατών-κρατουμένων... Στη φυλακή του Όρεγκον ράβονται t-shirts και jackets για την εταιρεία Nordstrom η οποία και τα προωθεί με τη μάρκα “PrisonBlues”… Οι έγκλειστοι στη φυλακή του Μaryland κατασκευάζουν γυάλινες φιάλες και ποτήρια για τους οίκους Revlon και PierreGarden… Μέχρι και το πολιτειακό πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια παρήγγειλε έπιπλα και εξοπλισμό από την βιομηχανία φυλακής υπό την αιγίδα της Αρχής για την βιομηχανία φυλακής (PrisonIndustrialAuthority)… H κατάργηση της δουλείας έδωσε τη σκυτάλη στην επιβολή της δουλείας ως ποινικής κύρωσης... (Gordon, 1998/99)

ANTI ΕΠΙΛΟΓΟΥ

Σίγουρα η επιστήμη εξελισσόμενη συχνά στέκεται αντίπερα της κάθε εξουσίας τόσο με την παραγωγή θεωρίας όσο και με την τεκμηριωμένη και αξιολογημένη πρακτική της. Σε μια διαλεκτική δυναμική όμως, όσο αναπτύσσονται τα παραπάνω τόσο η εξουσία απεργάζεται τρόπους ενσωμάτωσης και μετακύλισης γνώσης προς όφελός της. Και όσο η επιστήμη (εδώ η ψυχιατρική) δεν επιστρέφει σε ριζική συστημική αμφισβήτηση παρά εμμένει σε αναμορφωτικές προτάσεις, τόσο θυματοποιείται, κατευθύνεται και υπηρετεί τη στρεβλή κοινωνική προοπτική του υπάρχοντος status quo.

Η λειτουργία των ιδρυμάτων εγκλεισμού εν γένει και, ειδικά, όσον αφορά τον πληθυσμό των ψ.π.π αποτέλεσε και θα αποτελεί, για πολύ ακόμα μάλλον, ένα πεδίο έρευνας και εξαγωγής συμπερασμάτων για την πιο απάνθρωπη πλευρά των κοινωνιών μας.

Αποφεύγοντας ευχολογικές προτάσεις, για ένα καλύτερο αύριο για την ανθρωπότητα, μάταιες εναποθέσεις νέων στόχων και φλυαρίες περί επαναπροσδιορισμού της θέσης της ψυχιατρικής κ.ο.κ, αφιερωμένοι οι παρακάτω στίχοι σε αυτούς που σχεδιάζουν νέες δομές και συστήματα, που προτείνουν, που σχεδιάζουν και θα σχεδιάζουν...

This morning I woke up in a curfew
Oh god, I was a prisoner too - yeah
Could not recognise the faces standing over me
They were all dressed in uniforms of brutality

How many rivers do we have to cross
Before we can talk to the boss
All that we got seems lost
We must have really paid the cost

(That's why we gonna be)
Burnin' and a-lootin' tonight
(Say we gonna burn and loot)
Burnin' and a-lootin' tonight

(One more thing)
Burnin all pollution tonight
(Oh yeah, yeah)
Burning all illusions tonight

BOB MARLEY “Burning and Looting”

ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ

§Alevizopoulos Giorgos Ar. Mentally Disordered Offenders as Victims : From Classic Greek Poetry to Modern Psychiatry. Journal of AmericanAcademy of Psychiatry and Law. 2003; 31 : 110-116

§Appelbaum Kenneth, Hickey James, Paker Ira. The role of Correctional Officers in Multidisciplinary Mental Health Care in Prisons. Psychiatric Services. 2002; 52: 1342-1347

§Blaauw Eric, Roesch Ronald, Kerchof Ad. Mental Disorders in European Prison Systems. Arrangments for Mentally Disordered Prisoners in the Prison System of 13 European Countries. International Journal of Psychiatry and Law.2000;(23)5-6 : 649-663

§Bloom Joseph, Williams Mary, Bigelow Douglas. Forensic Psychiatric Services in United States. International Journal of Psychiatry and Law.2000;(23)5-6:605-613

§Brugha Traolach, Singleton Nicola, Mertzer Howard, Bebbington Paul, Farrell Michal, Jenkins Rachel, Coid Jeremy, Fryers Tom, Meltzer David, Lewis Glyn. Psychosis in the Community and the Prison : A Report from the British National Survey of Psychiatric Morbidity. American Journal of Psychiatry.2005; 162: 774-780.

§CPT/ ( Inf ) 2002 (31) : Report to the Government of Greece on the visit to Greece from 23 September to 5 october, 2001. Stransburg, 5 November 2002- CPT(European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment) –

§Eronen Markku, Repo Eila, Vartiainen Heikki, Tiihonen Jari. Forensic Psychiatric Organisation in Finland. International Journal of Psychiatry and Law.2000;(23)5-6 : 541-546

§European Commission – Health & Consumer Protection Directorate- General. Research Project: Placement and Treatment of Mentally Ill Offenders – Legislation and Practice in EU Member States. Final Report – February, 152005. Central Institute of Mental Health, Manheim, Germany.

o Schanda Hans, Austria

o Cosyns Paul & Verellen Roel, Belgium

o Kramp Peter, Denmark

o James David, England & Wales

o Kaltiala-Heino Rittakerttu, Finland

o Lamothe Pierre, Meunler Frederic, France

o Osterheider Michael, Dimmek Bernd, Germany

o Alevizopoulos Giorgos, Skondras Markos, Zacharakis Konstantinos, Greece

o Walsh Dermot, Ireland

o Fioritti Angelo, Italy

o Cloos Jean-Marc Thillman Romain, Penning Philippe, Spautz Jean-Marie, Luxembourg

o De Kogel Catharina H., Netherlands

o Xvier Miguel, Barahona Correa Bernardo, Portugal

o Torres-Gonzalez Francisco, Barrios Luis Fernando, Spain

o Silfverhielm Helena, Sweden

§Fazel Seena, Danesh John. Serious mental disorder in 23.000 prisoners : a systematic review of 62 surveys. Lancet. 2002; 359 : 545-550

§Foulks Edwards. Comentary : Racial Bias in Diagnosis and Medication of Mentally Ill Minorities in Prisons and Communities. Journal of AmericanAcademy of Psychiatry and Law. 2004; 32:34-5.

§Gendreau Paul. Offender Rehabilitation.What we know and what needs to be done. Criminal Justice and Behavior.1996, Match;23(4):144-159

§Gordon Avery. Globalism and the Prison Industrial Complex : an interview with Angela Davis. Race and Class.1998/99; 40(2/3) : 145-157

§Gray Nicola, Snowden Robert, MacCulloch Sophie, .MacCulloch Malcolm. Relative efficacy of criminological, clinical and personality measures of future risk of offending in mentally disordered offenders. A comparative study of HCR-20, PCL: SV and OGRS. Journal of Consulting and Clinical Psychology. 2004; 72(3):523-530

§Gutheil Thomas G. A Confusion of Tongues : Competence, Insanity, Psychiatry, and the Law. 1999; 50: 767-773, 1999

§Hartwell Stephanie, Orr Karin. The Massachusetts Forensic Transition Program for Mentally Ill Offenders Re-Entering the Community. Psychiatric Services. 1999;(50)9 : 1220-2.

§Johnson Sara, Van de Ven Jennifer, Grant Brian. Institutional Methadone Maintenance Treatment : Impact on Release Oytcome and Institutional Behavior. AddictionsResearchCenter. Research Branch. Correctional Service Canada.2001

§Konrad Norbert. Redevelopment of forensic psychiatric institutions in former East-Germany.International Journal of Psychiatry and Law. 2001; 24: 509-526

§Lamb R., Persons with severe mental illness in jails and prisons: a review, Psychiatric services, 49:483-492, 4/1998

§Moser David, Arndt Stefan, Kanz Jason, Benjamin Michelle, Bayless John,Reese Rebecca, Paulsen Jane, Flaum Michael. Coercion and Informed Consent in Research involving Prisoners. Comprehensive Psychiatry (Official Journal of the American Psychopathological Association).2004; 45(1): 1-9

§Muller-Isberner Rudiger, Freese Roland, Jockel Dieter, Cabeza Gonzales Sara. Forensic Psychiatric Assesment and Treatment in Germany. International Journal of Psychiatry and Law.2000;(23)5-6: 467-480

§N. 1851/ 1989. Κώδικας Βασικών Κανόνων για τη μεταχείριση των κρατουμένων και άλλες διατάξεις. Eφημερίδα της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας. Τεύχος Πρώτο. Αριθμός Φύλλου 122

§Ν. 2776/1999. Σωφρονιστικός Κώδικας. Eφημερίδα της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας. Τεύχος Πρώτο. Αριθμός Φύλλου 291

§Nijman Henk, De Kruyk Cindy, Van Neuwenhuizen Chijs.Behaviorel changes during forensic psychiatric(TBS) treatment in Netherlands. International Journal of Psychiatry and Law.2004; 27:79-85

§Papageorgiou Vaya, Vostanis Panos. Psychosocial characteristics of Greek young offenders. Journal of Forensic Psychiatry. 2000; 11(2): 390-400

§Rigg Jeremy. Measures of perceived coercion in prison treatment settings. International Journal of Psychiatry and Law. 2002; 25: 473-490

§Russo Gaetana, SalomoneLoredana, Della Villa Lucia. The characteristics of criminal and no criminal mentally disordered patients. International Journal of Psychiatry and Law. 2003; 26: 417-435

§Σκαραγκάς Δημήτριος. Η άρση του καταλογισμού των ψυχικά διαταραγμένων παραβατών. Τετράδια Ψυχιατρικής Νο 83, Ιούλιος – Σεπτέμβριος 2003, σελ 74-81.

§Soloff P.H. Psychopharmacology of borderline personal disorder. Psych Clinin North Am. 2000, Mar;23(1) :169-92

§Tyrer Peter, Simonsen Erik. Personality disorder in psychiatric practice. Official Journal of the World Psychiatric Association.2003;Febr;2(1):41-44

§Van Marle Hjalmar. Forensic Psychiatric Services in Netherlands. International Journal of Psychiatry and Law.2000;(23)5-6:515-531

§Warren Janet, Hurt Susan, Booker Loper Ann, Bale Risha, Friend Roxanne, Chauhan Preeti. Psychiatric Symptoms,History of victimization and Violant Behavior among incarcerated female felons : An American Perspective. International Journal of Psychiatry and Law. 2002; 25:149-169

§Warren Janet, South Susan, Bernette Mandi, Rogers Allison, Fried Roxeanne, Bale Risha, Van Patten Isaac. Understanding the risk factors for violence and criminality in women: the concurrent validity of PCV-R and HCR-20. 2005;28 : 269-289

§Wexler K. Harry. The promise of prison-based treatment for dually diagnosed inmates. Journal of Substance Abuse Treatment. 2003; (25):223-231

§Wolff Nancy.”New” public management of mentally disordered offenders. Part I. A cautionary tale. International Journal of Psychiatry and Law. 2002; 25:15-28

§Yates Kathy, Kunz Michal, Szobor Pal, Rabinowitz Steve, Lindenmayer Jean-Pierre, Volavka Jean. A Cognitive behaviorally based Program for patients with persistent mental illness and a history of aggression, Crime, or both: Structure and Correlates of completers of the program. Journal of AmericanAcademy of Psychiatry and Law. 2005; 33 : 214-222.

§Zlotnick Carol, Najavits Lisa, Roshenow Damaris, Johnson Dawn. A cognitive – behavioral treatment for incarcerated women with substance abuse disorder and posttraumatic stress disorder : findings from a pilot study. Journal of Substance Abuse Treatment. 2003; 25 :99-105

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

§Αλεβιζόπουλος Γ., Δικαστική Ψυχιατρική, εκδόσεις Παρισιάνος, 1998.

§Βourdieu P. The logic of practice. Polity Press. Oxford, 1990

§Βryman Alan. Social Research Methods. OxfordUniversity Press, New York 2001

§Βαβαρέτου Γ.Α. Ποινικός Κώδιξ. Εκδοτικός Οίκος Αφοι Π. Σάκκουλα, 1974

§Γιωτοπούλου – Μαραγκοπούλου Α. Εγχειρίδιο Εγκληματολογίας. Μέρος Α’ : Το Έγκλημα. Η Εγκληματολογία. Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1984.

§Δασκαλάκης Ηλίας. Η Εγκληματολογία της Κοινωνικής Αντίδρασης. Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα – Κομοτηνή, 1985

§FoucaultMichel. Eπιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής.Εκδόσεις Ράππα, 1976

§FoucaultMichel. Ο Μεγάλος Εγκλεισμός. Το πείραμα της ομάδας

§Hess Allen K., Weiner Irving B. The Handbook of Forensic Psychology, 2th edition, Edited by John Wiley & Sons, Inc 1999

§Κυριαζή Νότα. Η Κοινωνιολογική Έρευνα : Κριτική επισκόπηση των μεθόδων και τεχνικών. Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1999

§Κουλούρης Νίκος Κ. Νοσοκομείο και Ψυχιατρείο Κρατουμένων Κορυδαλλού. Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα – Κομοτηνή, 1990.

§Κωνσταντινίδης Κ., Κωστάρας Α., Ποινικός Κώδικας, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή, 1994

§Λειβαδίτης Μ., Ψυχιατρική και Δίκαιο, εκδόσεις Παπαζήση, 1994

§Μαδιανός Μιχάλης. Εισαγωγή στην Κοινωνική Ψυχιατρική. Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2000.

§Μαδιανός Μιχάλης. Κλινική Ψυχιατρική. Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα 2004

§Marangell Lauren, Martinez James, Silver Jonathan, Yudofsky Stuart. Concise Guide to Psychopharmacology. American Psychiatric Publishing, Inc, 2002

§Πανούσης Γιάννης. Σύγχρονα Θέματα Εγκληματολογίας. Εκδόσεις Δανιά, Αθήνα 1990

§Παρασκευόπουλος Ν. – Κοσμάτος Κ., Ο αναγκαστικός εγκλεισμός του ψυχικά ασθενή σε ψυχιατρείο, εκδ. Α.Ν.Σάκκουλα,Αθήνα-Κομοτηνή, 1997

§Silverman D. Doing Qualitate Research. Sage Publications, London, 2000

§Τσαλίκογλου Φωτεινή. Μυθολογίες Βίας και καταστολής. Εκδόσεις Παπαζήση. Αθήνα 1996.

§Weinstein Henry, Burns Kathlyn, Newkirk Cassanra, Zil John, Dvoskin Joel, Steadman Henry. Psyhiatric services in jails and prisons. A Task Report of the American Psychiatric Association, Second Edition, Published by the American Psychiatric Association, Washington, D.C, 2000

ΔΙΚΤΥΑΚΟΙ ΤΟΠΟΙ ΑΝΑΦΟΡΑΣ

• http://www.forensic-psych.com
• http://www.priory.com/forpsy.htm
• http://www.nyforensic.com
• http://www.ncba.nlh.nih
• http://www.cpt.coe.int/
• http://www.ojp.usdoj.gov-bjs
• http://www.csc-scc.gc.ca
• http://www.forensiceducation.com
• http://www.os.dhhs.gov
• http://www.omh.state.ny.us/omhweb/facilities
• http://clarityandresolve.com/
  
• http://www.ministryofjustice.gr
• http://www.hrw.org

[1] Αυτές οι νοσοκομειακές δομές αφορούν σύγχρονα ιδρύματα εκτός φυλακής με μικρό, σχετικά, αριθμό θέσεων για εισαγωγή κρατουμένων που προέρχονται από σωφρονιστικά ιδρύματα, έχουν διαπράξει βαριά εγκλήματα και πάσχουν από μικρή ή μεγαλη ψυχιατρική διαταραχή. Παράλληλα λειτουργούνκαι TBS υπό συνοδευτικούς όρους για εξωτερικούς ασθενείς. Απαιτείται ο κρατούμενος να πληρεί τα κριτήρια που εφαρμόζονται στο TBS (ανεπαρκής ανάπτυξη και/ή παθολογική διαταραχή, κίνδυνος για τους άλλους και τη γενική ασφάλεια προσώπων και ιδιοκτησίας, σοβαρό έγκλημα και/ή εγκλήματα στο ιστορικό της περίπτωσης), ενώ η έγκριση δεν οδηγεί απαραίτητα στην εισαγωγή ενός ατόμου στο TBS.